Skip to contentसामग्री पर जाएँ
संस्कृत विद्याSanskrit Vidya

वेदान्त

Vedānta · Sanskrit name for boys

Report a problem on this pageइस पृष्ठ की समस्या बताएँ

Vedānta Boysलड़के

Add to my notesमेरे नोट्स में जोड़ें

Readings of the Sanskrit wordसंस्कृत शब्द के अर्थ

end of the Veda (= "complete knowledge of the Veda")

Sourceस्रोत

Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv · DCS dictionary.csv id 143047, sense 1 of 2 Source recordमूल अभिलेख

name of the second and most important part of the Mīmāṃsā or third of the three great divisions of Hindū philosophy

Sourceस्रोत

Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv · DCS dictionary.csv id 143047, sense 2 of 2 Source recordमूल अभिलेख

vedānta &c. See p. 1017.

Sourceस्रोत

Monier Monier-Williams, A Sanskrit–English Dictionary (1899), Cologne Digital Sanskrit Dictionaries edition · MW p. 1016, col. 2, Cologne entry L205886, sense 1 Source recordमूल अभिलेख

puṃ, (vedānāṃ antaḥ .) upaniṣat । iti hemacandraḥ । vedavyāsapraṇītadarśanaśāstraviśeṣo'pi । yathā । vedānto nāma upaniṣatpramāṇaṃ tadupakārīṇi śārīrakasūtrādīni ca । iti paramahaṃsaparivrājakācāryyaśrīsadānandayogīndraviracitavedāntasāraḥ ॥ * ॥ “idānīṃ sarvvasyāpi vastuvicāroddeśapūrvvakatvāt pratijñātaṃ vedāntaṃ nāmato nirdiśati vedānta iti । upaniṣada eva pramāṇaṃ upaniṣat-pramāṇam । upaniṣado yatra pramāṇamiti vā । tadupakārīṇi vedāntavākyasaṃgrāhakāṇi śārīrakasūtrādīni ca । śarīrameva śārīraṃ tatra bhavo jīvaḥ śārīrakaḥ sa sūtryate yāthātathyena nirūpyate yaiḥ tāni śārīrakasūtrāṇi ‘athāto brahmajijñāsā’ ityādīni । ādiśabdo bhāṣyādisaṃgrahārthaḥ । caśabdo vedāntaśabdānuṣaṅgārthaḥ । yadbā śārīrakasūtrāṇi tadyathārthavādivedāntārthasaṃgrahavākyāni । ‘athāto brahmajijñāsā’ ityādisūtrādīni । ādiśabdena bhagavadgītādyadhyātmaśāstrāṇi gṛhyante । teṣāmapi upaniṣacchabdavācyatvāditi bhāvaḥ .” iti śrīnṛsiṃhasarasvatīkṛtā taṭṭīkā subodhanī ॥ asya nāmāntaraṃ uttaramīmāṃsā । tatra catvāraḥ adhyāyāḥ । teṣu brahmanirūpaṇam । tadvivaraṇaṃ yathā, -“avyaktādaṇḍamabhūdaṇḍādbrahmā tataḥ prajāsargaḥ । māyāmayī pravṛttiḥ saṃhriyate punaḥ punaḥ kramaśaḥ ॥ māyāmayo'pyacetā guṇakaraṇagaṇaḥ karoti karmmāṇi । tadadhiṣṭhātā dehī sacetano'pi na karoti kiñcidapi ॥ yadvadacetanamapi sannikaṭasthe bhrāmake bhramati loham । tadvat karaṇasamūhaśceṣṭati cidadhiṣṭhite dehe ॥ yadvat savitaryyudite karoti karmmāṇi jīvaloko'yam । na ca tāni karoti ravirna kārayati tadvadātmāpi ॥ manaso'haṃkāravimūrcchitasya caitanyabodhisyeha । puruṣābhimānasukhaduḥkhabhāvanā bhavati mūḍhasya ॥ karttā bhoktā draṣṭāsmi karmmaṇāmuttamādīnām । iti tatsvabhāvavimalo'bhimanyate sarvvagopyātmā ॥ nānāvidhavarṇānāṃ varṇān dhatte yathāmalasphaṭikaḥ । tadvadupādherguṇabhāvitasya bhāvaṃ vibhurdhatte ॥ gacchati gacchati salile dinakaravimbaṃ sthite sthitiṃ yāti । antaḥkaraṇe gacchati gacchatyātmāpi tadvadiha ॥ rāhuradṛśyo'pi yathā śaśivimbasthaḥ prakāśate jagati । sarvvagato'pi tathātmā buddhistho dṛśyatāmeti ॥ ādarśe malarahite yadvadrūpaṃ vicinute lokaḥ । ālokayati tathātmā viśuddhabuddhau svamātmānam ॥ sarvvagataṃ tat nirupamamadvaitaṃ tacca cetasā gamyam । yadvuddhigataṃ brahmopalabhyate śiṣyabodhyaṃ tat ॥ buddhimano'haṃkārāstanmātrendriyagaṇāḥ sabhūtagaṇāḥ । saṃsārasargaparirakṣaṇakṣamāḥ prākṛtā heyāḥ ॥ dharmmādharmmau sukhadaḥkhakalpanā svarganarakavāsaśca । utpattinidhanavarṇāśramā na santīha paramārthe ॥ mṛgatṛṣṇāyāmudakaṃ śuktau rajataṃ bhujaṅgamo rajjvām । taimirikacandrayugavat bhrāntaṃ nikhilaṃ …

Sourceस्रोत

Rādhākāntadeva, Śabdakalpadruma, Cologne Digital Sanskrit Dictionaries edition · SKD p. 4, col. 5, Cologne entry L34043, printed headword vedāntaḥ Source recordमूल अभिलेख

pu0 6 ta0 । vedaśirobhāge brahmapratipādake upaniṣadrūpe 1 granthabhede tadupakārake 2 śārīrakasūtrabhāṣyādau ca uttarāmīmāṃsāśabde 1097 pṛ0 dṛśyam । śārīrakasūtrañca bahubhisācāryyaiḥ svasvamatānusāreṇa vyākhyātaṃ tatra rāmānujapūrṇaṃprajñaśabdayostattanmataṃ pradarśitaṃ śāṅkaramatānusāri matasya siddhāntavindupradarśitasya saṅkṣepo'tra pradarśyate “vedāntimate sāmānyataḥ dvivadha eva padārthaḥ dṛgdṛśyaśca tatraiva sarvapadārthāntarbhāvāt । tatra dṛkpadārtha ātmā । sa ca sarvadaikarūpo'pyaupādhikabhedāt trividhaḥ īśvaraḥ jīvaḥ sākṣī ceti । tatra kāraṇībhūtājñāno pādhirīśvaraḥ । antaḥkaraṇatatsaṃskārāvacchinnājñānopahito jāvaḥ । jīveśvarānugatasarvānusaṃdhātṛ caitanyaṃ sākṣī । tatreśvaro'pi trividhaḥ svopādhibhūtāvidyāvṛttisattvādiguṇatrayabhedena viṣṇubrahmarudrabhedāt । tatra kāraṇībhūtasattvaguṇāvacchinno viṣṇuḥ pālayitā । tathā raja upahito brahmā sraṣṭā । hiraṇyagarbhastu mahābhūtakāraṇatvābhāvānna brahmā । tathāpi sthūlabhūtasraṣṭṛtvena kvacid brahmetyupacaryyate । tathā tama upahito rudraḥ saṃharttā । evañcaikasyaiva tasya caturbhujacaturmukhādyāḥ pumākārāḥ śrībhāratībhavānyādyāśca stryākārā matsyakūrmādayo'pyavatārā līlayaivāvirbhavanti । tathā jīvo'pi trividhaḥ svopādhijāgradādyavasthātrayabhedena viśvataijasaprājñabhedāt । tatrāvidyāntaḥkaraṇasthūlaśarīrāvacchinno jāgradabhimānī viśvaḥ । sa eva sthūlaśarīrābhimānarahita upādhidvayopahitaḥ svapnāvasthābhimānī taijasaḥ । ayameva śarīradvayāntaḥkaraṇo, ṣādhirahito'ntaḥkaraṇasaṃskārāvacchinno'viḍhyāmātropahitaḥ suṣuptyavasthābhimānī prājñaḥ । sākṣī tu sarvānusandhātā sarvānugatasturīyākhya ekavidha eva । avidyātatkarmātmakaprapañco dṛśyapadārthaḥ tasyāpāramārthikatve'pi vyavahārikatvābhyupagamānna svapnādivadatāttvikatvam । dṛśyo'pi trividhaḥ avyākṛtamūrttāmūrttabhedāt । tatra cidābhāsasahitā'vidyā mūrttāmūrttaprapañcasthūlavījaśaktiranādiravyākṛtamityucyate । iyañcāvyākṛtākhyā'vidyeśvaropādhiḥ । sā ca svayaṃ jaḍāpyajaḍena cidābhāsenojvalitā pūrvapūrvasaṃskārajīvakarmabhyāṃ prayuktā satī śabdasparśarūparasagandhāśrayāṇyākāśavāyutejojalapṛthivyātmakāni pañca sṛkṣmamahābhūtāni janayati । tatra pūrvapūrvabhūtabhāvāpannāyā evāvidyāyā uttarottarabhūtaṃ pratikāraṇatvāt pūrvapūrvabhūtaguṇānāmuttarottarabhūteṣvanupraveśādbhūtānāmekaikavṛddhībhūtaguṇaśālitvaṃ tathā cākāśasya śabdo guṇaḥ, vāyoḥ śabdasparśau, tejasaḥ śabdasparśarūpāṇi, jala tāni rasaśca, pṛthivyāstāni gandhaśceti । ākāśasyaiva digvyavahārajanakatvena diśo na pṛthak padārthatā । kāmasya cijjaḍasambandharūpatayā tadādhārāvidyātmakatayā ca ma …

Sourceस्रोत

Tārānātha Tarkavācaspati, Vācaspatya, Cologne Digital Sanskrit Dictionaries edition · VCP p. 4967, col. 1, Cologne entry L42402, printed headword vedānta Source recordमूल अभिलेख

Show in the Dictionaryशब्दकोश में देखेंAll Sanskrit namesसभी संस्कृत नाम