अवयव
avayavamasculineपुंलिङ्ग
Citeउद्धरण
अवयव (avayava). Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/avayava
a limb [1] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 54426, sense 1 of 5 · https://sanskritvidya.com/word/avayava?source=3412934691063679#sv-src-3412934691063679
member [2] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 54426, sense 2 of 5 · https://sanskritvidya.com/word/avayava?source=1109889699011485#sv-src-1109889699011485
part [3] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 54426, sense 3 of 5 · https://sanskritvidya.com/word/avayava?source=509617155809842#sv-src-509617155809842
All meanings and sourcesसभी अर्थ और स्रोत
हिन्दी
इस भाषा में इस शब्द का स्रोत-सहित अर्थ अभी उपलब्ध नहीं है।
English
संस्कृत
अवयव avayava
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Definitionsपरिभाषाएँ
- puṃ, (avayauti iti yu miśraṇe + pacādyac .) aṅgaṃ । ityamaraḥ ॥ (“svairevāvayavaiḥ priyasya viśatastanvyā kṛtaṃ maṅgalaṃ” । iti amaruśatake । upakaraṇaṃ । aṃśaḥ । ekadeśaḥ । “teṣāmavayavān sūkṣmān ṣaṇṇāmapyamitaujasāṃ” । iti manusaṃhitāyāṃ । nyāyamate ārambhakadravyañca, tat upādānakāraṇatayā ca vyavahriyate yaduktaṃ, -“anityā tu tadanyā syāt saivāvayavayoginī” । iti bhāṣāparicchede । pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamānyanumānāvayavāśca .)Sourceस्रोत
अवयव avayava
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Definitionsपरिभाषाएँ
- pu0 avayūyate kāryyadravyeṇa saṃbadhyate ava + yu--karmaṇi apa । 1 dravyārambhakedravye “yathā paramāṇuḥ dvyaṇukaṃ dvyaṇukastrasareṇumārabhate ityādikrameṇa antyāvayaviparyyantāni sarvvāṇi dravyāṣṇi svāśritatayā avayavidravyāntaramārabhante “dravyāṇi dravyāntaramārabhante guṇāśca guṇāntaram” vai0 sū0 ukteḥ । antyāvayavivibhudravyāṇi vihāya dravyāṇāṃ sajātīyadravyāntarārambhakatvaṃ tadarthaḥ antyāvayavī nityadravya ca na kasyacidārambhakam । ārambhakadravye ca dravyāntarasya samavāyenā'vasthityā'vayaratvam । ārambhakadravyañca upādānakāraṇatayā samavāyikāraṇatayā ca vyavahriyate adhikamavayaviśabde bakṣyate “anityā ca tadanyā syāt saivāvayavayoginī” bhāṣā0 । avacchinnaparimāṇavattvam ava yavatvamiti kecit pratipedire tanna samyaka, ghaṭādau avacchinna parimāṇavattvena tatrātivyāpteḥ kintu dravyārambhakadravyatvamevāvayavatvam । yu amiśraṇe ap । 2 dehe tasyāntyāvayavitayā dravyāntarānārambhakatvena itaradravyasamavāyaśūnyatvāt tathātvam 3 hastādiṣu dehāvayavatvātteṣāntathātvam । te ca prādhānyena pañca suśrute darśitāḥ 72 pṛṣṭhe aṅgaśabde uktāḥ । aṅgapratyaṅgāni ca sūkṣmarūpeṇa garbhe eva utpadyante kramaśo vivarddhamānāni dṛśyante yathoktaṃ suśrute “sarvvāṅgapratyaṅgāni yugavat sambhavantītyāha dhanvantariḥ garbhasya sūkṣmatvānnopalabhyante vaśāṅkuravaccūtaphalavacca tadyathā cūtaphale paripakve keśaramāsāṃsthimajjānaḥ pratyak dṛśyante kālaprakarṣāt, tānyeva taruṇe nopalabhyante sūkṣmatvāt । teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnāṃ kālaḥ pravyaktatāṃ karoti etenaiva vaṃśāṅkuro'pi vyākhyātaḥ evaṃ garbhasya tāruṇye sarvveṣvaṅgeṣu satsvapi saukṣmyāttadanupalabdhiḥ । tānyeva kāla prakarṣāt pravyaktāni bhavanti” । adhikaṃ garbhaśabde vakṣyate । “tṛtīye tu māsyaṅgairindriyaiśca saṃyukto bhavatītyādduktistu vyaktāṅgatāparā । 4 samudāyasya ekadeśe “pade na varṇṇāvidyante varṇṇeṣvavayavā na ca” bharttṛhariḥ “ktenāhorātrāvayavāḥ” pā0 । “kriyāhi nāmeyamatyantāparidṛṣṭā pūrvvāparībhūtāvayavā na śakyate piṇḍībhūtā nidarśayitum” pha0 bhā0 “guṇabhūtairavayavaiḥ samūhaḥ kramajanmanām । buddhyā prakalpitābhedaḥ kriyeti vyavadiśyate” vākyapa0 । ekadeśābhiprāyeṇaiva nāstikādīnāṃ mate paramāṇvādau avayavavyavahāraḥ taiḥ paramāṇu puñjasyaiva ghaṭādirūpatāsvīkārāt । nyāyādimatasiddhaparā rthānumānasādhaneṣu 5 vākyeṣu ca । te cāyavavāḥ pañca iti bahavaḥ traya ityanye । yathā pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamarūpāḥ pañca, pratijñāhetūdāharaṇarūpāḥ hetūdāharaṇo panayarūpā vā matabhedena trayaḥ । yathā parvvato vahnimāt, dhūmāt, yoyodhūmavān sa vahnimān yathā mahānasam, vahnivyāpyodhūmo …Sourceस्रोत
अवयव avayava
Sources of the readings shown hereयहाँ दिखाए गए अर्थों के स्रोत
- Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv 3 meanings3 अर्थ
- Rādhākāntadeva, Śabdakalpadruma, Cologne Digital Sanskrit Dictionaries edition 1 meaning1 अर्थ
- Tārānātha Tarkavācaspati, Vācaspatya, Cologne Digital Sanskrit Dictionaries edition 1 meaning1 अर्थ
- Amarakośa synonym lists (indic-dict 'amara-onto' Babylon file) 1 meaning1 अर्थ
Every meaning names its own source. Follow the source below a meaning to see its entry and exact wording. Credits and licences:हर अर्थ अपना स्रोत बताता है। किसी अर्थ के नीचे स्रोत खोलकर उसकी प्रविष्टि और मूल शब्द देखें। श्रेय और अनुज्ञप्तियाँ: Sources and creditsस्रोत और श्रेय
Word forms and examplesशब्दरूप और उदाहरण
Forms used in the textsग्रन्थों में प्रयुक्त रूप
A number beside a form shows how often it occurs in the texts.रूप के पास दी संख्या बताती है कि वह ग्रन्थों में कितनी बार आया है।
| Caseविभक्ति | Singularएक | Dualद्वि | Pluralबहु |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अवयवः 38× | अवयवौ 2× | अवयवाः 45× |
| द्वितीया | अवयवम् 22× | – | अवयवान् 21× |
| तृतीया | अवयवेन 9× | – | अवयवैः 40× |
| चतुर्थी | – | – | – |
| पञ्चमी | अवयवात् 8× | – | अवयवेभ्यः 4× |
| षष्ठी | अवयवस्य 6× | – | अवयवानाम् 19× |
| सप्तमी | अवयवे 8× | – | अवयवेषु 7× |
| सम्बोधन | – | – | – |
Counts show uses in the texts. Additional forms supplied by grammar rules have no count.संख्याएँ ग्रन्थों में मिले प्रयोग दिखाती हैं। व्याकरण से बने अतिरिक्त रूपों पर संख्या नहीं है।
See the attested forms and their grammarप्रयुक्त रूप और उनका व्याकरण देखें
| Formरूप | What it isक्या है | Times usedकितनी बार |
|---|---|---|
| अवयवavayava | noun, compound member | 128× |
| अवयवाःavayavāḥ | noun, nominative, plural, masculine | 45× |
| अवयवैःavayavaiḥ | noun, instrumental, plural, masculine | 40× |
| अवयवःavayavaḥ | noun, nominative, singular, masculine | 38× |
| अवयवम्avayavam | noun, accusative, singular, masculine | 22× |
| अवयवान्avayavān | noun, accusative, plural, masculine | 21× |
| अवयवानाम्avayavānām | noun, genitive, plural, masculine | 19× |
| अवयवेनavayavena | noun, instrumental, singular, masculine | 9× |
| अवयवात्avayavāt | noun, ablative, singular, masculine | 8× |
| अवयवेavayave | noun, locative, singular, masculine | 8× |
| अवयवम्avayavam | noun, nominative, singular, neuter | 8× |
| अवयवेषुavayaveṣu | noun, locative, plural, masculine | 7× |
Copy, cite or share this entryप्रविष्टि कॉपी, उद्धृत या साझा करें
Citeउद्धरण
अवयव (avayava). Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/avayava
a limb [1] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 54426, sense 1 of 5 · https://sanskritvidya.com/word/avayava?source=3412934691063679#sv-src-3412934691063679
member [2] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 54426, sense 2 of 5 · https://sanskritvidya.com/word/avayava?source=1109889699011485#sv-src-1109889699011485
part [3] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 54426, sense 3 of 5 · https://sanskritvidya.com/word/avayava?source=509617155809842#sv-src-509617155809842