अव्यक्त
avyaktaneuterनपुंसकलिङ्ग
Citeउद्धरण
अव्यक्त (avyakta). Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/avyakta
(in Sāṅkhya phil.) "the unevolved (Evolver of all things)" [1] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 59730, sense 1 of 3 · https://sanskritvidya.com/word/avyakta?source=2563514796431660#sv-src-2563514796431660
the primary germ of nature [2] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 59730, sense 2 of 3 · https://sanskritvidya.com/word/avyakta?source=3668603600507708#sv-src-3668603600507708
primordial element or productive principle whence all the phenomena of the material world are developed [3] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 59730, sense 3 of 3 · https://sanskritvidya.com/word/avyakta?source=994842974285334#sv-src-994842974285334
All meanings and sourcesसभी अर्थ और स्रोत
हिन्दी
अव्यक्त avyakta
अव्यक्त avyakta
English
अव्यक्त avyakta adj
अव्यक्त avyakta neuterनपुंसकलिङ्ग
For reference only
Definitions
- primordial element or productive principle whence all the phenomena of the material world are developedSource
संस्कृत
अव्यक्त avyakta
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Definitionsपरिभाषाएँ
- klī, prakṛtiḥ । ātmā । iti hemacandraḥ । mahadādi । paramātmā । iti medinī ॥ (“yo'sāvatīndriyagrāhyaḥ sūkṣmo'vyaktaḥ sanātanaḥ । sarvvabhūtamayo'cintyaḥ sa eva svayamudbabhau” ॥ iti mānave ॥ gaṇitādau ajñātarāśyādiḥ । adṛśyaḥ । sāṅkhyamate sarvvakāraṇaṃ rūpādihīnatayā cakṣurādyagocaraṃ pradhānaṃ mahadādi । “mahataḥ paramavyaktamavyaktāt puruṣaḥ paraḥ” । iti kaṭhopaniṣad ॥ vedāntamate sūkṣmaśarīraṃ svāpāvasthāyāṃ śabdapravṛttinimittairjātiguṇakriyāsambandhairvarjjitaṃ nirvvikāraṃ nirākāraṃ brahma । paramātmā, māyopādhikaṃ brahma, sūkṣmamatīndriyaṃ liṅgagrāhyaṃ parabrahma । yaduktam, -“avyaktamiti vijñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam” । rūpādivihīnatvena cakṣurādyagocaro yogābhyāsāvaseyo bhāvaḥ । “brāhmaṃ saraḥ kāraṇamāptavāco buddherivāvyaktamudāharanti” । iti raghuvaṃśe ॥ prakṛtiḥ । tathā hi, -- “yat sarvvasya jagato vījabhūtamavyākṛtamanāmarūpamatatvaṃ sarvvakāryyakāraṇaśaktisamāhārarūpaṃ avyaktāvyākṛtākāśādināmavācyaṃ paramātmanyotaprotabhāvena samāśritaṃ vaṭakaṇikāyāmiva vaṭavṛkṣaśaktiḥ । sattvādirūpeṇa nirūpyamāṇe vyaktirasya nāstītyavyaktam” । yaduktam । “hetumadanityamavyāpi sakriyamanekamāśritaṃ liṅgam । sāvayavaṃ paratantraṃ vyaktaṃ viparītamavyaktam” ॥ 0 ॥ sarvvabhūtānāṃ kāraṇamakāraṇaṃ sattvarajastamolakṣaṇamaṣṭarūpamakhilasya jagataḥ sambhavaheturavyaktaṃ nāma । tadekaṃ bahūnāṃ kṣetrajñānāmadhiṣṭhānaṃ samudra ivodakānāṃ bhāvānāṃ” ॥ iti suśrutaḥ ॥ “anādiḥ puruṣo nityo viparītastu hetujaḥ । sadakāraṇavannityaṃ dṛṣṭaṃ hetumadanyathā ॥ tadeva bhāvādagrāhyaṃ nityatvānna kutaścana । bhāvājjñeyaṃ tadavyaktamacintyaṃ vyaktamanyathā” ॥ iti ॥ “avyaktamātmā kṣetrajñaḥ śāśvato vibhuravyayaḥ” । iti ca ॥ “ato'nyat punaravyaktaṃ liṅgagrāhyamatīndriyaṃ” ॥ iti ca ॥ “avyaktamasya kṣetrasya jñetrajñamṛṣayo viduḥ” ॥ iti ca carakaḥ ..)Sourceस्रोत
अव्यक्त avyakta
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Definitionsपरिभाषाएँ
- puṃ, (vi + anja + kta । tato nañsamāsaḥ .) viṣṇuḥ । śivaḥ । kandarpaḥ । iti medinī । mūrkha iti hemacandraḥ । asphuṭe tri ..)Sourceस्रोत
अव्यक्त avyakta
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Definitionsपरिभाषाएँ
- pu0 vi + anja--kta na0 ta0 । 1 viṣṇau, 2 kāme, 3 śive, sāṃkhyamate sarvvakāraṇe, 4 pradhāne, rūpādyahīnatayā cakṣurādyagocaratvāttathātvam, vedāntamate nāmarūpābhyāmavyākṛte 5 ajñāne 6 sūkṣma śarīre 7 suṣuptyavasthāyāṃ ca śabdapravṛttinimittairjātiguṇādibhirvarjjite nirākāre 8 brahmaṇi na0 । 9 aspaṣṭe vastumātre tri0 । “hetumadanityamavyāpi sakriyamanekamāśritaṃ liṅgam । sāvayavaṃ paratantraṃ vyaktaṃ vivarītamavyaktam” sā0 kā0 । hetumattvādibhirvyaktadharmmairvirahitamavyaktam । “avyaktaṃ triguṇālliṅgāt” sā0 sū0 । “tadviparītaḥ śreyān vyaktāvyaktajña vijñānāt” sā0 kā0 । “mahattatvaṃ sukhaduḥkhamohātmakadravyopādānaṃ sukhaduḥkhamohātmakatve sati kāryyatvāt tathābhūtaghaṭādivat । mahadādikaṃ svopahitatriguṇātmakopādānaṃ kāryyatvāt ghaṭavat itthamavyaktānumānam darśitam” sā0 pra0 bhā0 । “buddherivāvyaktamudāharanti” raghuḥ । vedāntibhiḥ nāmarūpābhyāmavyākṛtamajñānameva mūlakāraṇatayā avyaktatayā ca svīkṛtaṃ tatraiva prakṛtigharmmāṇāṃ sarveṣāmantarbhāvāt “avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata! । avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevaneti” gītokterapi tatraiva tātparyyam taddvāraiva brahmaṇaḥ jagajjanmādihetutvam “vyaktakāraṇamavyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakam” manūktāvapi tadrūpamajñānamevāvyaktaśabdenābhidhīyate tasya ca pravāharūpeṇāvasthitatvāt nityatvam “mahataḥ paramavyaktamavyaktāt puruṣaḥ paraḥ । puruṣānna paraṃ kiñcit sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ” śrutau tu avyaktaśabdena sūkṣmaśarīramiti śā0 sūtre bhāṣye ca vyavasthāpitam yathā “ānumānikamapyekeṣāmiti cenna śarīrarūpakavinyasta gṛhīterdarśayati ca” sū0 । “ānumānikamapi anumānanirūpitaṃ pradhānamevaikeṣāṃ śākhināṃ śabdavadupalabhyate । kāṭhake hi paṭhyate “mahataḥ paramavyaktamavyaktāt puruṣaḥ paraḥ” iti tatra ya eva yannāmāno yatkramakāśca mahadavyaktapuruṣāḥ smṛtiprasiddhāsta eveha pratyabhijñāyante tatrāvyaktamiti smṛtiprasiddheḥ śabdādihīnatvānna vyaktamavyaktamiti vyutpattisammavāt smṛti prasiddhaṃ pradhānamabhidhīyate atastasya śabdavattvādaśabdatvamanupapannaṃ tadeva jagataḥ kāraṇaṃ śrutismṛtinyāyaprasiddhibhya iti cennaitadevam nahyetat kāṭhakavākyaṃ smṛtiprasiddhayormahadavyaktayorastitvaparam nahyatra yādṛśaṃ smṛtiprasiddhaṃ svatantraṃ kāraṇaṃ triguṇaṃ pradhānaṃ tādṛśampratyabhijñāyate । śabdamātraṃ hyatrāvyaktamiti ptatyabhijñāyate sa ca śabdo na vyaktamavyaktamiti yogikatvādanyasminnapi sūkṣme durlakṣye prayujyate na cāyaṃ kasmiṃ ścidrūḍhaḥ । yā tu pradhānavādināṃ rūḍhiḥ sā teṣāmeva pāribhāṣikī satī na vedārthanirūpaṇe kāraṇabhāvaṃ pratipadyate । naca kramasāmānyāt …Sourceस्रोत
अव्यक्त avyakta
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Words of the same meaningपर्यायाः
Sources of the readings shown hereयहाँ दिखाए गए अर्थों के स्रोत
- Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv 3 meanings3 अर्थ
- Samsaadhanii Sanskrit–Hindi tables (scl, MT/data/hi: noun.txt, verb.txt, avy.txt), revision 1ec51dc4cbfecf271e4f3cb0bba41f25b5921572 3 meanings3 अर्थ
- Rādhākāntadeva, Śabdakalpadruma, Cologne Digital Sanskrit Dictionaries edition 2 meanings2 अर्थ
- Tārānātha Tarkavācaspati, Vācaspatya, Cologne Digital Sanskrit Dictionaries edition 1 meaning1 अर्थ
- Amarakośa synonym lists (indic-dict 'amara-onto' Babylon file) 1 meaning1 अर्थ
Every meaning names its own source. Follow the source below a meaning to see its entry and exact wording. Credits and licences:हर अर्थ अपना स्रोत बताता है। किसी अर्थ के नीचे स्रोत खोलकर उसकी प्रविष्टि और मूल शब्द देखें। श्रेय और अनुज्ञप्तियाँ: Sources and creditsस्रोत और श्रेय
Word forms and examplesशब्दरूप और उदाहरण
Forms used in the textsग्रन्थों में प्रयुक्त रूप
A number beside a form shows how often it occurs in the texts.रूप के पास दी संख्या बताती है कि वह ग्रन्थों में कितनी बार आया है।
अव्यक्त avyakta neuterनपुंसकलिङ्ग
| Caseविभक्ति | Singularएक | Dualद्वि | Pluralबहु |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अव्यक्तम् 157× | अव्यक्ते 1× | – |
| द्वितीया | अव्यक्तम् 49× | अव्यक्ते 2× | – |
| तृतीया | अव्यक्तेन 7× | – | – |
| चतुर्थी | अव्यक्ताय 3× | – | – |
| पञ्चमी | अव्यक्तात् 39× | अव्यक्ताभ्याम् 1× | – |
| षष्ठी | अव्यक्तस्य 8× | अव्यक्तयोः 3× | – |
| सप्तमी | अव्यक्ते 12× | – | – |
| सम्बोधन | – | – | – |
Counts show uses in the texts. Additional forms supplied by grammar rules have no count.संख्याएँ ग्रन्थों में मिले प्रयोग दिखाती हैं। व्याकरण से बने अतिरिक्त रूपों पर संख्या नहीं है।
See the attested forms and their grammarप्रयुक्त रूप और उनका व्याकरण देखें
| Formरूप | What it isक्या है | Times usedकितनी बार |
|---|---|---|
| अव्यक्तम्avyaktam | noun, nominative, singular, neuter | 157× |
| अव्यक्तavyakta | noun, compound member | 140× |
| अव्यक्तम्avyaktam | noun, accusative, singular, neuter | 49× |
| अव्यक्तात्avyaktāt | noun, ablative, singular, neuter | 39× |
| अव्यक्तेavyakte | noun, locative, singular, neuter | 12× |
| अव्यक्तस्यavyaktasya | noun, genitive, singular, neuter | 8× |
| अव्यक्तेनavyaktena | noun, instrumental, singular, neuter | 7× |
| अव्यक्तयोःavyaktayoḥ | noun, genitive, dual, neuter | 3× |
| अव्यक्तायavyaktāya | noun, dative, singular, neuter | 3× |
| अव्यक्तेavyakte | noun, accusative, dual, neuter | 2× |
| अव्यक्ताभ्याम्avyaktābhyām | noun, ablative, dual, neuter | 1× |
| अव्यक्तेavyakte | noun, nominative, dual, neuter | 1× |
अव्यक्त avyakta adj
| Formरूप | What it isक्या है | Times usedकितनी बार |
|---|---|---|
| अव्यक्तavyakta | adjective, compound member | 166× |
| अव्यक्तम्avyaktam | adjective, nominative, singular, neuter | 61× |
| अव्यक्तःavyaktaḥ | adjective, nominative, singular, masculine | 57× |
| अव्यक्तम्avyaktam | adjective, accusative, singular, masculine | 26× |
| अव्यक्तम्avyaktam | adjective, accusative, singular, neuter | 19× |
| अव्यक्ताavyaktā | adjective, nominative, singular, feminine | 10× |
| अव्यक्ताःavyaktāḥ | adjective, nominative, plural, masculine | 6× |
| __ | adjective | 6× |
| अव्यक्तैःavyaktaiḥ | adjective, instrumental, plural, masculine | 3× |
| अव्यक्तैःavyaktaiḥ | adjective, vocative, singular, masculine | 3× |
| अव्यक्ताम्avyaktām | adjective, accusative, singular, feminine | 3× |
| अव्यक्तयाavyaktayā | adjective, instrumental, singular, feminine | 2× |
Copy, cite or share this entryप्रविष्टि कॉपी, उद्धृत या साझा करें
Citeउद्धरण
अव्यक्त (avyakta). Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/avyakta
(in Sāṅkhya phil.) "the unevolved (Evolver of all things)" [1] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 59730, sense 1 of 3 · https://sanskritvidya.com/word/avyakta?source=2563514796431660#sv-src-2563514796431660
the primary germ of nature [2] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 59730, sense 2 of 3 · https://sanskritvidya.com/word/avyakta?source=3668603600507708#sv-src-3668603600507708
primordial element or productive principle whence all the phenomena of the material world are developed [3] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 59730, sense 3 of 3 · https://sanskritvidya.com/word/avyakta?source=994842974285334#sv-src-994842974285334