दान
dānaneuterनपुंसकलिङ्ग
देने[1] प्रमाण
Report a problemसमस्या बताएँAll meanings and sourcesसभी अर्थ और स्रोत
हिन्दी
दान dāna masculineपुंलिङ्ग
वेद-मन्त्रों में इसका अर्थ
- देनेवालेस्रोत
दान dāna neuterनपुंसकलिङ्ग
वेद-मन्त्रों में इसका अर्थ
दान dāna
English
दान dāna masculineपुंलिङ्ग
दान dāna neuterनपुंसकलिङ्ग
संस्कृत
दान dāna
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Definitionsपरिभाषाएँ
- ña ārjave । chidi । iti kavikalpadrumaḥ ॥ (bhvāṃ-ubhaṃ-sakaṃ-seṭ .) ṛjuravakrastasya bhāva ārjjavaṃ ṛjukaraṇam । ña, dīdāṃsati dīdāṃsate kāṣṭhaṃ varddhakiḥ ṛju karotītyarthaḥ । ṛjubhāvaḥ iti vidyānivāsaḥ । dīdāṃsati sādhuḥ । ṛjuḥ syādityarthaḥ । chede dānati dānate । iti vopadevaḥ । tatra tibādayo na syuriti ramānāthaḥ । iti durgādāsaḥ ॥Sourceस्रोत
दान dāna
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Definitionsपरिभाषाएँ
- klī, (dā dāne do avakhaṇḍane daipa śodhane bhāvādau lyuṭ .) gajamadaḥ । (yathā, māghe । 5 । 37 । “dānaṃ dadatyapi jalaḥ sahasādhirūḍhe ko vidyamānagatirāsitumutsaheta ..” “dīyate iti dānaṃ dhanaṃ gajamadaśca .” iti taṭṭīkāyāṃ mallināthaḥ ..) pālanam । chedanam । śuddhiḥ । iti medinī । ne, 10 ॥ vṛkṣakoṭarakīṭajamadhu । asya guṇāḥ । rūkṣatvam । dīpanatvam । kaphacchardimehanāśitvañca । iti rājavallabhaḥ ॥ devabrāhmaṇādisampradānakadravyamocanam । tatparyyāyaḥ । tyāgaḥ 2 vihāpitam 3 utsarjanam 4 visarjanam 5 viśrāṇanam 6 vitaraṇam 7 sparśanam 8 pratipādanam 9 prādeśanam 10 nirvvapaṇam 11 apavarjanam 12 aṃhatiḥ 13 । ityamaraḥ । 2 । 7 । 29 ॥ dāyaḥ 14 । iti trikāṇḍaśeṣaḥ ॥ pradānam 15 dadanam 16 viśraṇanam 17 dattiḥ 18 aṃhatī 19 utsargaḥ 20 atisarjanam 21 sparśaḥ 22 visargaḥ 23 kṣaṇanam 24 pradeśanam 25 । iti śabdaratnāvalī ॥ * ॥ tasya lakṣaṇādi yathā, -“arthānāmudite pātre śraddhayā pratipādanam । dānamityabhinirddiṣṭaṃ vyākhyānaṃ tasya vakṣyate ॥ sampradānasvatvāpādakadravyatyāgo dānamiti ॥ * ॥ dātā pratigrahītā ca śraddhādeyañca dharmmayuk । deśakālau ca dānānāmaṅgānyetāni ṣaḍviduḥ ॥ manasā pātramuddiśya bhūmau toyaṃ viniḥkṣipet । vidyate sāgarasyānto dānasyānto na vidyate ॥ parokṣe kalpitaṃ dānaṃ pātrābhāve kathaṃ bhavet । gotrajebhyastathā dadyāt tadabhāve'sya bandhuṣu ॥ yadā tu na sakulyaḥ syānna ca sambandhibāndhavāḥ । dadyāt svajātiśiṣyebhyastadabhāve'psu niḥkṣipet ॥ snātvā śuddhe same deśe gomayenopalepite । vasitvā vasanaṃ śuddhaṃ dānaṃ dadyāt sadakṣiṇam ॥ * ॥ ekāṃ gāṃ daśagurddadyāt daśa dadyācca gośatī । śataṃ sahasragurddadyāt sahasraṃ bahugodhanaḥ ॥ grāsādarddhamapi grāsamarthibhyaḥ kinna dīyate । icchānurūpo vibhavaḥ kadā kasya bhaviṣyati ॥ aparāvādhamakleśaṃ prayatnenārjitaṃ dhanam । svalpaṃ vā vipulaṃ vāpi deyamityabhidhīyate ॥ * ॥ vikrayañcaiva dānañca na neyāḥ syuranicchavaḥ । dārāḥ puttrāśca sarvvasvamātmanyeva ca yojayet ॥ āpatkāle ca karttavyaṃ dānaṃ vikraya eva ca । anyathā na pravartteta iti śāstrārthaniścayaḥ ॥ * ॥ yajño dānaṃ tapo jāpyaṃ śrāddhañca surapūjanam । yadgaṅgāyāṃ kṛtaṃ sarvvaṃ koṭi koṭi guṇambhavet ॥ śivasya viṣṇoragneśca sannidhau dattamakṣayam । śālagrāmaśilā yatra tattīrthaṃ yojanadvayam । tatra dānañca homaśca koṭikoṭiguṇambhavet ॥ yadyatra durlabhaṃ dravyaṃ yasmin kāle'pi vā punaḥ । dānārhaudeśakālau tau syātāṃ śreṣṭhau na cānyathā ॥ pātrebhyo dīyate nityamanapekṣya prayojanam । kevalaṃ dharmmabuddhyā yaddharmmadānaṃ pracakṣyate ॥ sahasraguṇitaṃ dānaṃ bhaveddattaṃ yugādiṣu । karmmaśrāddhādikañcaiva tathā …Sourceस्रोत
दान dāna
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Definitionsपरिभाषाएँ
- na0 dā--dāne do--khaṇḍane daip śodhane vā bhāvādau lyuṭ । 1 gajamadajale 2 dīyamāne tri0 3 ghane na0 “dānaṃ dadātthapi jalaiḥ sahasādhirūḍhe” māghaḥ “senācarībhavadibhānanadāna vārivāsena yasya janitā surabhīraṇaśrīḥ” naiṣa0 “āsīdanāviṣkṛtadānarājiḥ” raghuḥ । 4 pālane 5 chedane 6 śuddhau ca svasvatvatyāgānukūlavyāpārabhede svatvābhisandhānā pūrvakasvatvatyāge dānapadārthanirūpaṇaṃ tadaṅgādikaṃ ca śuddhi0 ta0 yathā devalaḥ “arthānāmudite pātre śraddhayā pratipādanam । dānamityabhinirddiṣṭaṃ vyākhyānantasya vakṣyate” arthodravyam । udite śāstrakathite śraddhā devaloktā yathā “satkṛtiścānasūyā ca sadā śraddheti kīrttitā” । ataeva bhagavadgītāsu “aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtantu yat । asadityucyate pārtha! na ca tat pretya neha ca” । harivaṃśe baliṃ prati bhagavadvākyam “aśrotriyaṃ śrāddhamadhītamavrataṃ tvadakṣiṇaṃ yajñamanṛtvijā hutam । aśraddhayā dattamasaṃskṛtaṃ havirbhāgāḥ ṣaḍete tava daityapuṅgava!” । pratipādanaṃ svīkaraṇaṃ pātrāyattīkaraṇamiti yāvat । tena śāstroktasampradānasvatvāvacchinnadravyatyāgo dānam । tataśca uddeśyapātraviśeṣo yadi na svīkaroti tadā sopādhityāgaviśeṣasyānirvāhānna dātuḥ svatvaṃ nivartate iti ratnākaraprabhūtayaḥ । vastutastu “pradānaṃ svāmyakāraṇamiti” manūkterdānamātrāt sampradānasya tadviṣayajñānābhāvadaśāyāmapi svatvamutpadyate pituḥ svatvoparamāttaddhane garbhasthasyeva । tena śāstroktasampradānasvatvāpādakadravyatyāgodānam । tathāca dattasya pratigraho na tu pratigrahaghaṭitaṃ dānamiti । vyaktamāha kātyāyanaḥ “pitrā dattamādāya gṛhītvā niṣkrāmayati” ādāya pratigṛhya tatohastaṃ gṛhītvā vakṣyamāṇamantreṇa niṣkrāmayatītyarthaḥ । “dattvānte svastivācayet” iti vakṣyamāṇavacanācceti । ataeva marīciḥ “bahugoṣu yathā naṣṭhāṃ mātaraṃ labhate sutaḥ । manasā yasya yaddvattaṃ taddhi tasyopatiṣṭhate” । nacaitattarpaṇamātraparaṃ bahugoṣviti dṛṣṭāntābhidhānena ca yasya yaditi sāmānyābhidhānena holādhikaraṇanyāyāt sāmānyaparaṃ tena śrāddhādāvapi tathā । “ekatra nirṇītaḥ” iti nyāyācca । ataeva dattasyoddeśyapātrābhāve'pi itaradhanavattaddhanasvāmikule pratipattimāha hemādridhṛtadhaumyaḥ “parokṣe kalpitaṃ dānaṃ pātrābhāve kathaṃ bhavet । gotrajebhyastathā dadyāt tadabhāve'sya bandhuṣu” । dānakalpatarau nāradaḥ “brāhmaṇasya ca yaddattaṃ sānvayasya na cāsti saḥ । sakulye tasya ninayettadabhāve'sya bandhuṣu । yadā tu na sakulyaḥ syānnaca sambandhibāndhavāḥ । dadyāt sajātiśiṣyebhyastadabhāve'psu niḥkṣipet” ataeva śrāddhīyānnasya pātrābhāve jale prakṣepaḥ । ataeva “manasā pātramuddiśya bhūmau toyaṃ viniḥkṣipet । vidyate …Sourceस्रोत
दान dāna
दान dāna
दान dāna
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Words of the same meaningपर्यायाः
Sources of the readings shown hereयहाँ दिखाए गए अर्थों के स्रोत
- वैदिक पद-पदार्थ 4 meanings4 अर्थ
- Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv 3 meanings3 अर्थ
- Samsaadhanii Sanskrit–Hindi tables (scl, MT/data/hi: noun.txt, verb.txt, avy.txt), revision 1ec51dc4cbfecf271e4f3cb0bba41f25b5921572 1 meaning1 अर्थ
- Rādhākāntadeva, Śabdakalpadruma, Cologne Digital Sanskrit Dictionaries edition 2 meanings2 अर्थ
- Tārānātha Tarkavācaspati, Vācaspatya, Cologne Digital Sanskrit Dictionaries edition 1 meaning1 अर्थ
- Amarakośa synonym lists (indic-dict 'amara-onto' Babylon file) 3 meanings3 अर्थ
Every meaning names its own source. Follow the source below a meaning to see its entry and exact wording. Credits and licences:हर अर्थ अपना स्रोत बताता है। किसी अर्थ के नीचे स्रोत खोलकर उसकी प्रविष्टि और मूल शब्द देखें। श्रेय और अनुज्ञप्तियाँ: Sources and creditsस्रोत और श्रेय
Word forms and examplesशब्दरूप और उदाहरण
Forms used in the textsग्रन्थों में प्रयुक्त रूप
A number beside a form shows how often it occurs in the texts.रूप के पास दी संख्या बताती है कि वह ग्रन्थों में कितनी बार आया है।
दान dāna neuterनपुंसकलिङ्ग
| Caseविभक्ति | Singularएक | Dualद्वि | Pluralबहु |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | दानम् 591× | दाने 1× | दानानि 43× दाना 2× |
| द्वितीया | दानम् 262× | – | दानानि 66× |
| तृतीया | दानेन 295× दाना 5× | दानाभ्याम् 5× | दानैः 88× |
| चतुर्थी | दानाय 58× | – | – |
| पञ्चमी | दानात् 115× दानतः 2× | – | दानेभ्यः 2× |
| षष्ठी | दानस्य 48× | दानयोः 1× | दानानाम् 30× |
| सप्तमी | दाने 111× | दानयोः 1× | दानेषु 16× |
| सम्बोधन | दानम् 1× | – | – |
Counts show uses in the texts. Additional forms supplied by grammar rules have no count.संख्याएँ ग्रन्थों में मिले प्रयोग दिखाती हैं। व्याकरण से बने अतिरिक्त रूपों पर संख्या नहीं है।
See the attested forms and their grammarप्रयुक्त रूप और उनका व्याकरण देखें
| Formरूप | What it isक्या है | Times usedकितनी बार |
|---|---|---|
| दानdāna | noun, compound member | 596× |
| दानम्dānam | noun, nominative, singular, neuter | 591× |
| दानेनdānena | noun, instrumental, singular, neuter | 295× |
| दानम्dānam | noun, accusative, singular, neuter | 262× |
| दानात्dānāt | noun, ablative, singular, neuter | 115× |
| दानेdāne | noun, locative, singular, neuter | 111× |
| दानैःdānaiḥ | noun, instrumental, plural, neuter | 88× |
| दानानिdānāni | noun, accusative, plural, neuter | 66× |
| दानायdānāya | noun, dative, singular, neuter | 58× |
| दानस्यdānasya | noun, genitive, singular, neuter | 48× |
| दानानिdānāni | noun, nominative, plural, neuter | 43× |
| दानानाम्dānānām | noun, genitive, plural, neuter | 30× |
दान dāna neuterनपुंसकलिङ्ग
| Caseविभक्ति | Singularएक | Dualद्वि | Pluralबहु |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | दानम् 2× | – | – |
| द्वितीया | दानम् 1× | – | – |
| तृतीया | दानेन 1× | – | दानैः 1× |
| चतुर्थी | – | – | – |
| पञ्चमी | – | – | – |
| षष्ठी | – | – | – |
| सप्तमी | दाने 2× | – | – |
| सम्बोधन | – | – | – |
Counts show uses in the texts. Additional forms supplied by grammar rules have no count.संख्याएँ ग्रन्थों में मिले प्रयोग दिखाती हैं। व्याकरण से बने अतिरिक्त रूपों पर संख्या नहीं है।
See the attested forms and their grammarप्रयुक्त रूप और उनका व्याकरण देखें
| Formरूप | What it isक्या है | Times usedकितनी बार |
|---|---|---|
| दानdāna | noun, compound member | 14× |
| दानेdāne | noun, locative, singular, neuter | 2× |
| दानम्dānam | noun, nominative, singular, neuter | 2× |
| दानम्dānam | noun, accusative, singular, neuter | 1× |
| दानैःdānaiḥ | noun, instrumental, plural, neuter | 1× |
| दानेनdānena | noun, instrumental, singular, neuter | 1× |
दान dāna masculineपुंलिङ्ग
| Caseविभक्ति | Singularएक | Dualद्वि | Pluralबहु |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | दानः 5× | – | दानाः 2× दानासः 2× |
| द्वितीया | – | – | – |
| तृतीया | – | – | – |
| चतुर्थी | दानाय 1× | – | – |
| पञ्चमी | – | – | – |
| षष्ठी | – | – | – |
| सप्तमी | – | – | – |
| सम्बोधन | – | – | – |
Counts show uses in the texts. Additional forms supplied by grammar rules have no count.संख्याएँ ग्रन्थों में मिले प्रयोग दिखाती हैं। व्याकरण से बने अतिरिक्त रूपों पर संख्या नहीं है।
See the attested forms and their grammarप्रयुक्त रूप और उनका व्याकरण देखें
| Formरूप | What it isक्या है | Times usedकितनी बार |
|---|---|---|
| दानःdānaḥ | noun, nominative, singular, masculine | 5× |
| दानाःdānāḥ | noun, nominative, plural, masculine | 2× |
| दानासःdānāsaḥ | noun, nominative, plural, masculine | 2× |
| दानdāna | noun, compound member, masculine | 1× |
| दानायdānāya | noun, dative, singular, masculine | 1× |
| दानdāna | noun, compound member | 1× |
In a mantraमन्त्र में प्रयोग
Mantras that contain this word. An example does not say which meaning applies; each meaning names its own source.ये वे मन्त्र हैं जिनमें यह शब्द आता है। उदाहरण यह नहीं बताता कि कौन-सा अर्थ लागू है; हर अर्थ अपना स्रोत बताता है।
च॒त्वारो॑ मा पैजव॒नस्य॒ दानाः॒ स्मद्दि॑ष्टयः कृश॒निनो॑ निरे॒के । ऋ॒ज्रासो॑ मा पृथिवि॒ष्ठाः सु॒दास॑स्तो॒कं तो॒काय॒ श्रव॑से वहन्ति ॥
क्रत्वा॒ यद॑स्य॒ तवि॑षीषु पृ॒ञ्चते॒ऽग्नेरवे॑ण म॒रुतां॒ न भो॒ज्ये॑षि॒राय॒ न भो॒ज्या॑ । स हि ष्मा॒ दान॒मिन्व॑ति॒ वसू॑नां च म॒ज्मना॑ । स न॑स्त्रासते दुरि॒ताद॑भि॒ह्रुतः॒ शंसा॑द॒घाद॑भि॒ह्रुतः॑ ॥
Where it is usedकहाँ आया है
Occurrences of this headword in Vedic word analysisवैदिक पदपाठ में इस शब्द के प्रयोग
- Ṛgvedaऋग्वेद 48
- Yajurvedaयजुर्वेद 8
- Sāmavedaसामवेद 10
- Atharvavedaअथर्ववेद 15
These counts are for the word as written, in any meaning. They do not show which meaning is right.ये संख्याएँ शब्द के रूप की हैं, किसी भी अर्थ में। इनसे यह नहीं पता चलता कि कौन-सा अर्थ ठीक है।
Used 2,419 times in the textsग्रन्थों में 2,419 बार प्रयुक्त
- Ṛgveda 7.18.23 चत्वारो मा पैजवनस्य दानाः स्मद्दिष्टयः…
- Ṛgveda 1.128.5 क्रत्वा यदस्य तविषीषु पृञ्चतेऽग्नेरवेण मरुतां…
- Yajurveda 8.2 कदा चन स्तरीरसि नेन्द्र सश्चसि…
- Ṛgveda 1.180.5 आ वां दानाय ववृतीय दस्रा…
- Ṛgveda 1.48.4 उषो ये ते प्र यामेषु…
- Ṛgveda 1.55.7 दानाय मनः सोमपावन्नस्तु तेऽर्वाञ्चा हरी…
- Ṛgveda 1.61.5 अस्मा इदु सप्तिमिव श्रवस्येन्द्रायार्कं जुह्वा३…
- Ṛgveda 1.112.2 युवोर्दानाय सुभरा असश्चतो रथमा तस्थुर्वचसं…
- Ṛgveda 2.13.7 यः पुष्पिणीश्च प्रस्वश्च धर्मणाधि दाने…
- Ṛgveda 2.13.13 अस्मभ्यं तद्वसो दानाय राधः समर्थयस्व…
Copy, cite or share this entryप्रविष्टि कॉपी, उद्धृत या साझा करें
Citeउद्धरण
दान (dāna): देने [1]. Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/dana
[1] वैदिक पद-पदार्थ, ṚV 1.180.5 · दानाय · padārtha 8 — https://sanskritvidya.com/word/dana?source=3141984960723756#sv-src-3141984960723756