Skip to contentसामग्री पर जाएँ
संस्कृत विद्याSanskrit Vidya

एक

ekapron

Add to my notesमेरे नोट्स में जोड़ें

Citeउद्धरण

एक (eka). Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/eka

प्रमाण सहायरहित Sourceस्रोत

For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए Multiple recorded meanings Sources belowस्रोत नीचे देखें

Report a problemसमस्या बताएँ

हिन्दी

एक eka pron

वेद-मन्त्रों में इसका अर्थ

  1. प्रमाण सहायरहितस्रोत
  2. अकेलेस्रोत
  3. सहायरहित अद्वितीय जगदीश्वर नेस्रोत
  4. अद्वितीयस्रोत

एक eka

केवल संदर्भ के लिए

शब्दकोश के अर्थ

  1. एकस्रोत

एक eka

केवल संदर्भ के लिए

शब्दकोश के अर्थ

  1. एकस्रोत

एक eka

केवल संदर्भ के लिए

शब्दकोश के अर्थ

  1. एकस्रोत

All 118 readingsसभी 118 अर्थ · हिन्दी

English

एक eka pron

For reference only

Definitions

  1. sincereSource
  2. aloneSource

एक eka neuterनपुंसकलिङ्ग

For reference only

Definitions

  1. unitySource

All 47 readingsसभी 47 अर्थ · English

संस्कृत

एक eka

For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए

Definitionsपरिभाषाएँ

  1. tri, (etīti । iṇa gatau । “iṇbhīkāpāśalyatimarccibhyaḥ kan” ॥ 3 । 43 । ityuṇādisūtreṇa kan .) mukhyam । anyat । kevalam । ityamaraḥ ॥ (“tvameko hyasya sarvvasya vidhānasya svayambhuvaḥ” । iti manau 1 । 3 । “ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇām” iti śrutiḥ ॥ “ekātapatraṃ jagataḥ prabhutvam” । iti raghuvaṃśe 2 । 47 । “mamātra bhāvaikarasaṃ manaḥ sthiram” iti kumāre 5 । 82 ..) ādisaṃkhyā । iti medinī । athaikavācakāni । paramātmā 1 vidhuḥ 2 kṣitiḥ 3 gaṇeśadantaḥ 4 śukracakṣuḥ 5 । iti kavikalpalatā ॥ agniḥ 6 sūryyaḥ 7 devarājaḥ 8 yamaḥ 9 । iti mahābhārate vanaparbba ॥ (sarvvanāmaśabdo'yam । tathā ca siddhāntakaumudyāṃ “sarvvādayaśca pañcatriṃśat” ityuktvā “tyad-tad-yad etad-idam-adas eka-dvi-yuṣmad-asmad-bhavat-kim” ityuktavān । yathā śākuntale 2 aṅke । “viśrāntena bhavatā mamāpyekasmin karmmaṇi sahāyena bhavitavyam” । puṃ, svanāmakhyāta ailavaṃśīyo nṛpatibhedaḥ । yathā, bhāgavate 9 । 15 । 2 । ‘śrutāyorvasumān putraḥ satyāyośca śrutaṃ jayaḥ । rayasya sutaekaśca jayasya tanayo'mitaḥ’ ॥ parameśvaraḥ । viṣṇuḥ । yathā viṣṇusaṃhitāyām । “eko naikaḥ savaḥ kaḥ kim” । “paramārthataḥ sajātīyavijātīyasvagatabhedarāhityādekaḥ” । iti bhāṣyam । ghaṭe ghaṭāntarāt bhedaḥ sajātīyabhedaḥ । ghaṭe paṭāt bhedaḥ vijātīyabhedaḥ । ghaṭe kapālāderbhedaḥ svagatabhedaḥ ..)Sourceस्रोत

एक eka

For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए

Definitionsपरिभाषाएँ

  1. tri0 iṇ--kan । 1 ekatvarūpaprathamasaṃkhyānvite, 2 kevale, 3mukhye, 4 anyārthe, 5 satye, 6 advitīye, 7 samāne, 8 alpe ca । prāyaśaḥ saṃkhyāvācakasya saṃkhyāsaṃkhyeyobhayaparatve'pi ekaśabdasya bhūriśaḥ ekatvasaṃkhyānvitaparatvam । tena ekoghaṭaityādi na tu ghaṭasyaikaḥ । kvacittu bhāvapradhānanirddeśaparatvena saṃkhyāvācakatvamapi । “dvyekayordvivacanaikavacane” pā0 । iha dvitvam ekatvaṃ ca dvyekaśabdayorarthaḥ । atra dvivacanāntatvameva tathārthatve liṅgam saṃkhyeyaparatvedvyekeṣāmiti syāt dvandvārthānāṃ saṃkhyānvitānāṃ bahutvāt । tena ekadvivacanaśabdo'pi ekatvadvitvārthakaḥ tatrārthe tayoḥparibhāṣitatvāt ataeva “supāṃ karmmādayo'pyarthāḥ saṃkhyā caiva tathā tiṅām” iti supāṃ tiṅāñca saṃkhyāvācakatvamuktam । tathā “anekamanyapadārthe” pā0 sūtre anekapadasya ekavacanāntatayā prayogāt nāsti ekatvaṃ yatra iti vigraheṇa ekatvaśū nyārthakatā । ekasaṃkhyānvitaparatve aneke iti syāt “patantyaneke jaladherivormaya” ityādau bahuvacanāntatayaivāneka śabdasya prayogāt । svārasikaprayoge tu na lakṣaṇā tena ghaṭasyaika ityādi na prayogaḥ iti draṣṭavyam । itarasaṃkhyāsu ekatvasyānugamāt dvitvādīnāmekatvabuddhyaiva jananācca iṇdhātvarthānugamāt tasya anvarthanāmatā । saṃkhyā ca dravyasamaveto guṇabiśeṣaḥ guṇādau ca saṃkhyānvayaḥ paramparayeti viśeṣaḥ । ekatvāderjātitvanirāsena guṇatvavyavasthāpanaṃ kaṇā0 sū0 vṛttyoḥkṛtaṃ yathā “rūparasagandhasparśavyatirekādarthāntaramekatvam” ka0 sū0 “rūparasagandhasparśeti saṃkhyādipañcakabhinnaguṇopalakṣaṇaṃ vyatirekāditi vyabhicārāt । tadayamarthaḥ, ekoghaṭa iti viśiṣṭapratītirviśeṣaṇajñānajanyā, tatra viśeṣaṇaṃ na rūpādi, tadvyatirekeṇa jāyamānatvāt । na ca ghaṭatvādikameva nimittam, paṭe'pi jāyamānatvāt, na caikatvaṃ sattāvat sāmānyam, sattayā sahānyūnānatiriktāvṛttitvāt, na ca dravyamātre sāmānyaṃ tat, dravyatvenānyūnānatiriktadeśatvāt, na cānyūnānatiriktadeśatve'pi pratītibhedādbhedaḥ, pratītibhedasya svarūpakṛtatve sattā'pi bhidyeta, viṣayabhedakṛtatve tu viṣayabhedānupapatteruktatvāt anyathā ghaṭatvakalasatvayorapi bhedāpatteḥ । na ca svarūpābheda ekatvamiti bhūṣaṇoktaṃ yuktam । ghaṭasvarūpabhedaścedekatvaṃ tadā paṭādāvekatvapratyayo na syāt svarūpabhedodvitvādikamityapi bhūṣaṇamatamanupapannaṃ svarūpabhedasya tricaturādisādhāraṇyena vyavahāravaicitryānupapatteriti bhāvaḥ” । vaiyā0 sū0 saṅkhyānirūpaṇapūrvakaṃ tadvivakṣādinirūpaṇaṃ yathā “abhedaikatvasaṃkhyāyā vṛttau bhānamiti sthitiḥ । kapiñjalālambhavākye tritvanyāyādyathocyate । uktañca vākyapadīye । “yathauṣadhirasāḥ sarve madhunyāhitaśaktayaḥ । avibhāgena varttante …Sourceस्रोत

एक eka

For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए

Words of the same meaningपर्यायाः

एक eka

For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए

Words of the same meaningपर्यायाः

एक eka

For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए

Words of the same meaningपर्यायाः

एका ekā

For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए

Definitionsपरिभाषाएँ

  1. strī, (eka + ṭāp .) durgā । yathā । “ekā guṇārthā trailokye tasmādekā sa ucyate” । devī sā paramārtheti vadante bhinnadarśinaḥ ॥ iti” । “ekā sā tu pṛthaktvena vinā sarvvatra viśrutā । yathā tu vyajyate varṇairvicitraiḥ sphaṭiko maṇiḥ ॥ tathā guṇavaśāddevī nānābhāveṣu varṇyate” ॥ iti ca devīpurāṇe devīniruktaṃ nāma 45 adhyāyaḥ ॥ (advitīyā । yathā, mārkaṇḍeye 90 । 7 । “ekaivāhaṃ jagatyatra dvitīyā kā mamāparā” । “ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ” । iti śrutiḥ ॥ ekaiva । strī । yathā bhaṭṭiḥ 1 । 14 । “prāsoṣṭa śatrughnamudāruceṣṭam ekā sumitrā saha lakṣmaṇena” ..)Sourceस्रोत

All 8 readingsसभी 8 अर्थ · संस्कृत

Sources of the readings shown hereयहाँ दिखाए गए अर्थों के स्रोत

Every meaning names its own source. Follow the source below a meaning to see its entry and exact wording. Credits and licences:हर अर्थ अपना स्रोत बताता है। किसी अर्थ के नीचे स्रोत खोलकर उसकी प्रविष्टि और मूल शब्द देखें। श्रेय और अनुज्ञप्तियाँ: Sources and creditsस्रोत और श्रेय

Forms used in the textsग्रन्थों में प्रयुक्त रूप

A number beside a form shows how often it occurs in the texts.रूप के पास दी संख्या बताती है कि वह ग्रन्थों में कितनी बार आया है।

FormरूपWhat it isक्या हैTimes usedकितनी बार
एकekanumeral, compound member4058×
एकःekaḥnumeral, nominative, singular, masculine2303×
एकम्ekamnumeral, accusative, singular, masculine1431×
एकम्ekamnumeral, nominative, singular, neuter1130×
एकेekenumeral, nominative, plural, masculine1126×
एकम्ekamnumeral, accusative, singular, neuter848×
एकाekānumeral, nominative, singular, feminine679×
एकेनekenanumeral, instrumental, singular, masculine560×
एकाम्ekāmnumeral, accusative, singular, feminine400×
एकस्यekasyanumeral, genitive, singular, masculine250×
एकयाekayānumeral, instrumental, singular, feminine194×
एकेनekenanumeral, instrumental, singular, neuter177×

All formsसभी रूप

In a mantraमन्त्र में प्रयोग

Mantras that contain this word. An example does not say which meaning applies; each meaning names its own source.ये वे मन्त्र हैं जिनमें यह शब्द आता है। उदाहरण यह नहीं बताता कि कौन-सा अर्थ लागू है; हर अर्थ अपना स्रोत बताता है।

ते त्वा॒ मदा॑ इन्द्र मादयन्तु शु॒ष्मिणं॑ तुवि॒राध॑सं जरि॒त्रे । एको॑ देव॒त्रा दय॑से॒ हि मर्ता॑न॒स्मिञ्छू॑र॒ सव॑ने मादयस्व ॥

Ṛgveda 7.23.5

न यस्य॒ द्यावा॑पृथि॒वी अनु॒ व्यचो॒ न सिन्ध॑वो॒ रज॑सो॒ अन्त॑मान॒शुः । नोत स्ववृ॑ष्टिं॒ मदे॑ अस्य॒ युध्य॑त॒ एको॑ अ॒न्यच्च॑कृषे॒ विश्व॑मानु॒षक् ॥

Ṛgveda 1.52.14

Where it is usedकहाँ आया है

Occurrences of this headword in Vedic word analysisवैदिक पदपाठ में इस शब्द के प्रयोग

  • Ṛgvedaऋग्वेद 225
  • Yajurvedaयजुर्वेद 32
  • Sāmavedaसामवेद 19
  • Atharvavedaअथर्ववेद 75

These counts are for the word as written, in any meaning. They do not show which meaning is right.ये संख्याएँ शब्द के रूप की हैं, किसी भी अर्थ में। इनसे यह नहीं पता चलता कि कौन-सा अर्थ ठीक है।

Used 13,834 times in the textsग्रन्थों में 13,834 बार प्रयुक्त

Find this word in the textsग्रन्थों में यह शब्द खोजें
Add to my notesमेरे नोट्स में जोड़ें

Citeउद्धरण

एक (eka). Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/eka

Open in the Dictionaryशब्दकोश में खोलें