मध्य
madhyaneuterनपुंसकलिङ्ग
बीच[1] प्रमाण
Report a problemसमस्या बताएँOther spellingsअन्य वर्तनियाँ
All meanings and sourcesसभी अर्थ और स्रोत
हिन्दी
मध्य madhya neuterनपुंसकलिङ्ग
मध्य madhya
मध्या madhyā
माध्य mādhya
English
मध्य madhya adj
मध्या madhyā feminineस्त्रीलिङ्ग
माध्य mādhya adj
संस्कृत
मध्य madhya
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Definitionsपरिभाषाएँ
- puṃ, klī, (man + yak । nasya ca dha .) dehamadhyabhāgaḥ । mājā iti bhāṣā ॥ tatparyyāyaḥ । madhyamam 2 avalagnam 3 । ityamaraḥ । 2 । 6 । 79 ॥ vilagnam 4 । iti medinī । bhe, 44 ॥ (yathā, bhaṭṭikāvye । 4 । 16 । “dadhānā balibhaṃ madhyaṃ karṇajāhavilocanā ..” madhyabhāgamātram । yathā, manuḥ । 4 । 37 । “nekṣetodyantamādityaṃ nāstaṃ yāntaṃ kadācana । nopasṛṣṭaṃ na vāristhaṃ na madhyaṃ nabhaso gatam ..” “āyuṣkālasya madhyamāvasthāviśeṣaḥ kālaḥ । ṣoḍaśasaptatyorantare madhyaṃ vayastasya vikalpo vṛddhiryauvanaṃ sampūrṇatā hāniriti । tatrāviṃśatervṛddhirātriṃśato yauvanamācatvāriṃśataḥ sarvvadhātvindriyabalavīryyasampūrṇatā । ata ūrddhamīṣat parihāniryāvat saptatiriti ..” iti suśrute sūtrasthāne 35 adhyāye ..)Sourceस्रोत
मध्य madhya
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Definitionsपरिभाषाएँ
- puṃ, (man + yak । nasya dhaḥ .) grahasphuṭasādhakāṅkaviśeṣaḥ । sa ca ahargaṇajātadeśāntarādisaṃskārarahitāṅkarūpagrahaḥ । iti jyotiṣam ॥Sourceस्रोत
मध्य madhya
मध्य madhya
मध्या madhyā
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Definitionsपरिभाषाएँ
- strī, (madhya + ṭhāp .) madhyamāṅguliḥ । iti hemacandraḥ ॥ nāyikāviśeṣaḥ । asyā lakṣaṇam । samānalajjāmadanā । eṣaiva cātipraśrayādativiśrabdhanavoḍhā ॥ asyāśceṣṭā । sāgasi preyasi dheryye vakroktiradhairyyai paruṣavāk । yathā, -“svāpe priyānanavilokanahānireva svāpacyutau priyakaragrahaṇaprasaṅgaḥ । itthaṃ saroruhasukhī paricintayantī svāpaṃ vidhātumapi hātumapi prapede ..” madhyāpragalbhe mānāvasthāyāṃ pratyekaṃ trividhe । dhīrā adhīrā dhīrādhīrā ceti । iti rasamañjarī ॥Sourceस्रोत
माध्य mādhya
Sources of the readings shown hereयहाँ दिखाए गए अर्थों के स्रोत
- वैदिक पद-पदार्थ 4 meanings4 अर्थ
- Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv 3 meanings3 अर्थ
- Samsaadhanii Sanskrit–Hindi tables (scl, MT/data/hi: noun.txt, verb.txt, avy.txt), revision 1ec51dc4cbfecf271e4f3cb0bba41f25b5921572 3 meanings3 अर्थ
- Rādhākāntadeva, Śabdakalpadruma, Cologne Digital Sanskrit Dictionaries edition 3 meanings3 अर्थ
- Amarakośa synonym lists (indic-dict 'amara-onto' Babylon file) 3 meanings3 अर्थ
Every meaning names its own source. Follow the source below a meaning to see its entry and exact wording. Credits and licences:हर अर्थ अपना स्रोत बताता है। किसी अर्थ के नीचे स्रोत खोलकर उसकी प्रविष्टि और मूल शब्द देखें। श्रेय और अनुज्ञप्तियाँ: Sources and creditsस्रोत और श्रेय
Word forms and examplesशब्दरूप और उदाहरण
Forms used in the textsग्रन्थों में प्रयुक्त रूप
A number beside a form shows how often it occurs in the texts.रूप के पास दी संख्या बताती है कि वह ग्रन्थों में कितनी बार आया है।
मध्य madhya neuterनपुंसकलिङ्ग
| Caseविभक्ति | Singularएक | Dualद्वि | Pluralबहु |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | मध्यम् 134× | – | मध्यानि 7× |
| द्वितीया | मध्यम् 189× | मध्ये 1× | मध्यानि 6× |
| तृतीया | मध्येन 67× | – | मध्यैः 4× |
| चतुर्थी | मध्याय 2× | – | – |
| पञ्चमी | मध्यात् 225× मध्यतः 126× | – | – |
| षष्ठी | मध्यस्य 3× | मध्ययोः 1× | – |
| सप्तमी | मध्ये 2396× | मध्ययोः 1× | मध्येषु 14× |
| सम्बोधन | मध्य 1× | – | – |
Counts show uses in the texts. Additional forms supplied by grammar rules have no count.संख्याएँ ग्रन्थों में मिले प्रयोग दिखाती हैं। व्याकरण से बने अतिरिक्त रूपों पर संख्या नहीं है।
See the attested forms and their grammarप्रयुक्त रूप और उनका व्याकरण देखें
| Formरूप | What it isक्या है | Times usedकितनी बार |
|---|---|---|
| मध्येmadhye | noun, locative, singular, neuter | 2396× |
| मध्यmadhya | noun, compound member | 671× |
| मध्यात्madhyāt | noun, ablative, singular, neuter | 225× |
| मध्यम्madhyam | noun, accusative, singular, neuter | 189× |
| मध्यम्madhyam | noun, nominative, singular, neuter | 134× |
| मध्यतःmadhyataḥ | noun, ablative, singular, neuter | 126× |
| मध्येनmadhyena | noun, instrumental, singular, neuter | 67× |
| मध्याम्madhyām | noun, accusative, singular, feminine | 21× |
| मध्यःmadhyaḥ | noun, nominative, singular, masculine | 14× |
| मध्येषुmadhyeṣu | noun, locative, plural, neuter | 14× |
| मध्याmadhyā | noun, nominative, singular, feminine | 12× |
| __ | noun | 11× |
मध्य madhya adj
| Formरूप | What it isक्या है | Times usedकितनी बार |
|---|---|---|
| मध्यmadhya | adjective, compound member | 232× |
| मध्यःmadhyaḥ | adjective, nominative, singular, masculine | 40× |
| मध्यम्madhyam | adjective, nominative, singular, neuter | 31× |
| मध्येmadhye | adjective, locative, singular, neuter | 26× |
| मध्याःmadhyāḥ | adjective, nominative, plural, masculine | 19× |
| मध्येmadhye | adjective, locative, singular, masculine | 17× |
| मध्यम्madhyam | adjective, accusative, singular, neuter | 12× |
| मध्यम्madhyam | adjective, accusative, singular, masculine | 9× |
| मध्यानाम्madhyānām | adjective, genitive, plural, masculine | 8× |
| मध्याmadhyā | adjective, nominative, singular, feminine | 6× |
| मध्यात्madhyāt | adjective, ablative, singular, masculine | 6× |
| मध्येषुmadhyeṣu | adjective, locative, plural, masculine | 5× |
मध्या madhyā ind
| Formरूप | What it isक्या है | Times usedकितनी बार |
|---|---|---|
| मध्याmadhyā | adverb | 7× |
| मध्याmadhyā | adverb | 1× |
In a mantraमन्त्र में प्रयोग
Mantras that contain this word. An example does not say which meaning applies; each meaning names its own source.ये वे मन्त्र हैं जिनमें यह शब्द आता है। उदाहरण यह नहीं बताता कि कौन-सा अर्थ लागू है; हर अर्थ अपना स्रोत बताता है।
अ॒मी ये पञ्चो॒क्षणो॒ मध्ये॑ त॒स्थुर्म॒हो दि॒वः । दे॒व॒त्रा नु प्र॒वाच्यं॑ सध्रीची॒ना नि वा॑वृतुर्वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑दसी ॥
सु॒प॒र्णा ए॒त आ॑सते॒ मध्य॑ आ॒रोध॑ने दि॒वः । ते से॑धन्ति प॒थो वृकं॒ तर॑न्तं य॒ह्वती॑र॒पो वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑दसी ॥
Where it is usedकहाँ आया है
Occurrences of this headword in Vedic word analysisवैदिक पदपाठ में इस शब्द के प्रयोग
- Ṛgvedaऋग्वेद 43
- Yajurvedaयजुर्वेद 22
- Sāmavedaसामवेद 3
- Atharvavedaअथर्ववेद 31
These counts are for the word as written, in any meaning. They do not show which meaning is right.ये संख्याएँ शब्द के रूप की हैं, किसी भी अर्थ में। इनसे यह नहीं पता चलता कि कौन-सा अर्थ ठीक है।
Used 4,400 times in the textsग्रन्थों में 4,400 बार प्रयुक्त
- Ṛgveda 1.105.10 अमी ये पञ्चोक्षणो मध्ये तस्थुर्महो…
- Ṛgveda 1.105.11 सुपर्णा एत आसते मध्य आरोधने…
- Ṛgveda 4.58.5 एता अर्षन्ति हृद्यात्समुद्राच्छतव्रजा रिपुणा नावचक्षे…
- Ṛgveda 1.182.7 कः स्विद्वृक्षो निःष्ठितो मध्ये अर्णसो…
- Ṛgveda 1.32.10 अतिष्ठन्तीनामनिवेशनानां काष्ठानां मध्ये निहितं शरीरम्…
- Ṛgveda 1.33.11 अनु स्वधामक्षरन्नापो अस्यावर्धत मध्य आ…
- Ṛgveda 1.69.4 जने न शेव आहूर्यः सन्मध्ये…
- Ṛgveda 1.108.12 यदिन्द्राग्नी उदिता सूर्यस्य मध्ये दिवः…
- Ṛgveda 1.158.3 युक्तो ह यद्वां तौग्र्याय पेरुर्वि…
- Ṛgveda 1.164.30 अनच्छये तुरगातु जीवमेजद्ध्रुवं मध्य आ…
Copy, cite or share this entryप्रविष्टि कॉपी, उद्धृत या साझा करें
Citeउद्धरण
मध्य (madhya): बीच [1]. Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/madhya
[1] वैदिक पद-पदार्थ, ṚV 1.182.7 · मध्ये · padārtha 3 — https://sanskritvidya.com/word/madhya?source=4170059267377651#sv-src-4170059267377651