पाक
pākamasculineपुंलिङ्ग
Citeउद्धरण
पाक (pāka). Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/paka
cooking [1] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 93038, sense 1 of 29 · https://sanskritvidya.com/word/paka?source=813306569571317#sv-src-813306569571317
baking [2] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 93038, sense 2 of 29 · https://sanskritvidya.com/word/paka?source=1349539582460752#sv-src-1349539582460752
roasting [3] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 93038, sense 3 of 29 · https://sanskritvidya.com/word/paka?source=726700330367659#sv-src-726700330367659
All meanings and sourcesसभी अर्थ और स्रोत
हिन्दी
पाक pāka adj
वेद-मन्त्रों में इसका अर्थ
पाक pāka
English
संस्कृत
पाक pāka
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Definitionsपरिभाषाएँ
- puṃ, (pac + bhāve ghañ .) pacanam । kledanam । tatparyyāyaḥ । pacā 2 । ityamaraḥ । 3 । 2 । 8 ॥ randhanam । sa tu saptaprakāro yathā, -“bharjjanaṃ talanaṃ svedaḥ pacanaṃ kvathanaṃ tathā । tāndūraṃ puṭapākaśca pākaḥ saptavidho mataḥ ..” bharjjanaṃ kevalapātre । talanaṃ snehadravye । svedanaṃ agnyuttāpe । pacanaṃ jale । kvathanaṃ siddhadravyarasagrahaṇe । tāndūraṃ dbāravaddhataptayantre । puṭapākaḥ adhorddhvāgnitāpe jñeyaḥ । iti pākarājeśvaraḥ ॥ sthālīmārjjanādyodanaparīkṣānto vyāpāranicayaḥ pākaḥ । iti smṛtiḥ ॥ * ॥ pākabhāṇḍasya tyājyatvaṃ yathā, -“nityaṃ nūtanabhāṇḍena karttavyaḥ pāka eva ca । athavā pakṣaparyyantaṃ tatastyājyaṃ manīṣibhiḥ ..” iti brahmavaivarttapurāṇam ॥ * ॥ pākakāle śūdrāyāgnidānaniṣedho yathā, -“śūdrāyāgniñca yo dadyāt pākakāle viśeṣataḥ । śūdrāpakvaṃ bhavedannaṃ brāhmaṇaḥ śūdratāmiyāt ..” iti karmmalocanam ॥ * ॥ ekoddiṣṭaśrāddhe tasya nityatvaṃ yathā, -“ekoddiṣṭantu karttavyaṃ pākenaiva sadā svayam । abhāve pākapātrāṇāṃ tadahaḥsamupoṣaṇam ..” iti śrāddhatattvam ॥ * ॥ tasya vidhiryathā, -“pūrvvāśābhimukho bhūtvā uttarāśāmukhena vā । pacedannañca madhyāhne sāyāhne ca vivarjjayet ॥ agnyāśābhimukhe pakvamamṛtānnaṃ vijānatā । pūrvvāmukho dharmmakāmaḥ śokahāniśca dakṣiṇe ॥ śrīkāmaścottaramukhe patikāmaśca paścime । aiśānyābhimukhe paktvā daridro jāyate naraḥ ॥ yadā tu āyase pātre pakvamaśnāti vai dbijaḥ । sa pāpiṣṭho'pi bhuṅkte'nnaṃ raurave paripacyate ॥ tāmre paktrā cakṣurhānirmaṇau bhavati vai kṣayam ॥ pitṛbhyāṃ pakvamannañca pitṛvyeṇa yaśasvini ! । puṇḍarīkasya yajñasya labhate phalamīpsitam ॥ vātulena tu yat pakvaṃ bhaginyā ca kaniṣṭhayā । asagotreṇa yat pakvaṃ śoṇitaṃ tadapi smṛtam ॥ abhaktena ca yat pakvaṃ striyā pakvantathaiva ca । pakvapātre ca yat pakvaṃ tat sarvvaṃ niṣphalaṃ bhavet ॥ uḍumbareṇa kāṣṭhena kadambasya dalena ca । śālena karamarddena udarāvarttakena ca ॥ pakvānnaṃ naiva bhuñjīta bhuktvā rātrimupāvaset । garhitānnamavīrānnaṃ bhuktvā kṛcchraṃ samācaret । aprajā yā tu vanitā nāśnīyādeva tadgṛhe ॥ śālakāṣṭhasya pakvānnaṃ śirīṣakasya caiva hi । kalicaṇḍātakasyaiva vajrāvāruṇakasya ca । bheraṇḍaśālmalervāpi pakvānnaṃ garhitaṃ smṛtas ॥ yadā mṛṇmayapātre tu pakvaṃ vai sārvvakālikam । māse pakṣe tathāṣṭau ca tatpākaṃ visṛjet gṛhī ॥ dhanuḥ pāke tathā siṃhe mithune vā varānane ! । yaḥ kuryyādbhojanaṃ devi ! kvacchreṇaiva viśudhyati ॥ ekadā tu jalaṃ dadyād dbivāraṃ na pradāpayet । tribhāgaṃ pūrayet pātraṃ paścāttoyaṃ na dāpayet ..” iti matsyasūkte 42 paṭalaḥ ॥ * ॥ pariṇatiḥ । (yathā, mārkaṇḍeye । 70 । 34 । “svakarmmaphalapākena …Sourceस्रोत
पाक pāka
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Definitionsपरिभाषाएँ
- pu0 paca--bhāve ghañ । 1 taṇḍulādivikledanavyāpārabhede sa ca sthūlīmārjanādhaḥsantāpanādyodanaparīkṣāntovyā pārasamūhaḥ । pibati stanam pā--kan vayasi arbhakāni0 vā । 2 stanapāyini śiśau 3 pariṇate jarasā 4 keśādeḥ śoklye amaraḥ । 5 pecake 6 rāṣṭrabhaṅge 7 bhītau śabdaratnā0 8 daityabhede hemaca0 pākaśāsanaḥ । dravyādeḥ pākaprakārabhedādikaṃ vākarājeśvare uktaṃ yathā “bharjanaṃ talanaṃ svedaḥ pacanaṃ kvathanaṃ tathā । tāndūraṃ puṭapākaśca pākaḥ saptavidho mataḥ” । bhajanaṃ kevalapātre । talanaṃ snehadravye, svedanam agnyuttāpe । pacanaṃ jale । kvathanaṃ siddhadravyarasagrahaṇe । tāndūraṃ dvāravaddhataptayantre, puṃṭapāka ūrddhvādho'gnitāpe jñeyaḥ” । śrāṅke pākaprakārādiḥ ni0 si0 ukto yathā devalaḥ “tathaiva yantrito dātā prātaḥsnātvā sahāmbaraḥ । ārabheta navaiḥ pātrairannārambhaṃ ca bāndhavaiḥ” atrātmanepadāt svayameva pākaḥ kāryaḥ aśakto patryā tadabhāve bāndhavaiḥ “tatastāni papācāśu sītā janakanandinī” iti pādmaliṅgāditi hemādriḥ । śrāddhadīpakalikāyāmāśvalāyanaḥ “samānapravarairmitraiḥ sapiṇḍaiśca guṇānvitaiḥ । kṛtopakāribhiścaiva pākakāryaṃ praśasyate” । vyāsaḥ “gṛhiṇī caiva susnātā pākaṃ kuryyāt prayatnataḥ । niṣpanneṣu ca pākeṣu punaḥ snānaṃ samācaret” । pṛthīcandrodaye brāhme “rajasvalāṃ ca pāṣaṇḍaṃ puṃścalīṃ patitāṃ tathā । jyajecchūdrāṃ tathā vandhyāṃ vidhavāṃ cānyagotrajām । vyaṅgakarṇīṃ caturthāhaḥsnātāmapi rajasvalām । varjayecchrānnapākārthamamātṛpitṛvaṃśajāma” mātṛpitṛvaṃśajabhinnāṃ tyajodatyarthaḥ । ṛtisāre “na pākaṃ kārayet patnīmanyāṃ (anyāmanyavarṇām) vāpyanyagotrajām । mṛtavatsāṃ ca garbhaghnīṃ garbhiṇīṃ caiva dursukhīm” । pākabhāṇḍāni tu hemādrau nāgaraṇaṇḍe “pauvarṇṇānyatha raupyāṇi kāṃsyatāmrodbhavāni ca । mārttikānyapi bhavyāni nūtanāni dṛḍhāni ca” tathaivādityapurāṇe “pacadannāni susnātaḥ pātreṣu śuciṣu svayam । svarṇādidhātujāteṣu mṛṇmayeṣvapi vā ṭvijaḥ । sacidreṣvavilipteṣu tathācopahateṣu ca । māyaseṣu na bhinneṣu dūṣiteṣvapi karhicit pūrvaṃ kṛtoṣayogeṣu mṛṇmayeṣu na tu kvacit” । vāyupurāṇe “na kadācitpacedannamayaḥsthālīṣu paitṛkam. ayaso darśanādeva pitaro'padravanti hi । kālāyasaṃ viśeṣeṇa nindanti pitṛkarmaṇi । phalānāṃ caiva śākānāṃ chadanārthāni yāni tu । mahānase'pi śastrāṇi teṣāmeva hi sannidhiḥ । iḍyate netarasyātra śasyamātrasya darśa nam । śrāddhadeśe tu viduṣā pitṝṇāṃ tṛptimicchatā । mahānase'tiyuktānāmapi kāryaṃ na darśanam” । tatraiva “pacamānastu māṇḍeṣu bhaktyā tāmramayeṣu ca । samuddharati vai ghorāt pitṝn duḥkhamahārṇavāt । taijasānāmabhāve tu piṭhare mṛṇmaye'pi ca । nave śucau prakurvīta pākaṃ …Sourceस्रोत
पाक pāka
पाक pāka
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Words of the same meaningपर्यायाः
पाका pākā
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Definitionsपरिभाषाएँ
- strī, (pāka + ajāditvāt ṭāp .) bālikā । iti jaṭādharaḥ ॥Sourceस्रोत
Sources of the readings shown hereयहाँ दिखाए गए अर्थों के स्रोत
- वैदिक पद-पदार्थ 3 meanings3 अर्थ
- Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv 3 meanings3 अर्थ
- Samsaadhanii Sanskrit–Hindi tables (scl, MT/data/hi: noun.txt, verb.txt, avy.txt), revision 1ec51dc4cbfecf271e4f3cb0bba41f25b5921572 1 meaning1 अर्थ
- Rādhākāntadeva, Śabdakalpadruma, Cologne Digital Sanskrit Dictionaries edition 2 meanings2 अर्थ
- Tārānātha Tarkavācaspati, Vācaspatya, Cologne Digital Sanskrit Dictionaries edition 1 meaning1 अर्थ
- Amarakośa synonym lists (indic-dict 'amara-onto' Babylon file) 2 meanings2 अर्थ
Every meaning names its own source. Follow the source below a meaning to see its entry and exact wording. Credits and licences:हर अर्थ अपना स्रोत बताता है। किसी अर्थ के नीचे स्रोत खोलकर उसकी प्रविष्टि और मूल शब्द देखें। श्रेय और अनुज्ञप्तियाँ: Sources and creditsस्रोत और श्रेय
Word forms and examplesशब्दरूप और उदाहरण
Forms used in the textsग्रन्थों में प्रयुक्त रूप
A number beside a form shows how often it occurs in the texts.रूप के पास दी संख्या बताती है कि वह ग्रन्थों में कितनी बार आया है।
पाक pāka masculineपुंलिङ्ग
| Caseविभक्ति | Singularएक | Dualद्वि | Pluralबहु |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | पाकः 163× | पाकौ 6× | पाकाः 16× |
| द्वितीया | पाकम् 131× | पाकौ 2× | पाकान् 5× |
| तृतीया | पाकेन 32× | पाकाभ्याम् 5× | पाकैः 2× |
| चतुर्थी | पाकाय 5× | – | पाकेभ्यः 1× |
| पञ्चमी | पाकात् 43× | – | – |
| षष्ठी | पाकस्य 13× | पाकयोः 3× | पाकानाम् 6× |
| सप्तमी | पाके 203× | पाकयोः 14× | पाकेषु 1× |
| सम्बोधन | – | – | – |
Counts show uses in the texts. Additional forms supplied by grammar rules have no count.संख्याएँ ग्रन्थों में मिले प्रयोग दिखाती हैं। व्याकरण से बने अतिरिक्त रूपों पर संख्या नहीं है।
See the attested forms and their grammarप्रयुक्त रूप और उनका व्याकरण देखें
| Formरूप | What it isक्या है | Times usedकितनी बार |
|---|---|---|
| पाकpāka | noun, compound member | 267× |
| पाकेpāke | noun, locative, singular, masculine | 203× |
| पाकःpākaḥ | noun, nominative, singular, masculine | 163× |
| पाकम्pākam | noun, accusative, singular, masculine | 131× |
| पाकात्pākāt | noun, ablative, singular, masculine | 43× |
| पाकम्pākam | noun, nominative, singular, neuter | 35× |
| पाकेनpākena | noun, instrumental, singular, masculine | 32× |
| पाकाpākā | noun, nominative, singular, feminine | 24× |
| पाकाःpākāḥ | noun, nominative, plural, masculine | 16× |
| पाकयोःpākayoḥ | noun, locative, dual, masculine | 14× |
| पाकस्यpākasya | noun, genitive, singular, masculine | 13× |
| पाकम्pākam | noun, accusative, singular, neuter | 6× |
पाक pāka adj
| Formरूप | What it isक्या है | Times usedकितनी बार |
|---|---|---|
| पाकःpākaḥ | adjective, nominative, singular, masculine | 7× |
| पाकम्pākam | adjective, accusative, singular, masculine | 6× |
| पाकpāka | adjective, compound member | 6× |
| पाकेनpākena | adjective, instrumental, singular, neuter | 4× |
| पाकायpākāya | adjective, dative, singular, masculine | 2× |
| पाकाःpākāḥ | adjective, nominative, plural, masculine | 2× |
| पाकस्यpākasya | adjective, genitive, singular, masculine | 2× |
| पाकाpākā | adjective, nominative, singular, feminine | 1× |
In a mantraमन्त्र में प्रयोग
Mantras that contain this word. An example does not say which meaning applies; each meaning names its own source.ये वे मन्त्र हैं जिनमें यह शब्द आता है। उदाहरण यह नहीं बताता कि कौन-सा अर्थ लागू है; हर अर्थ अपना स्रोत बताता है।
त्वम॑ग्न उरु॒शंसा॑य वा॒घते॑ स्पा॒र्हं यद्रेक्णः॑ पर॒मं व॒नोषि॒ तत् । आ॒ध्रस्य॑ चि॒त्प्रम॑तिरुच्यसे पि॒ता प्र पाकं॒ शास्सि॒ प्र दिशो॑ वि॒दुष्ट॑रः ॥
यत्रा॑ सुप॒र्णा अ॒मृत॑स्य भा॒गमनि॑मेषं वि॒दथा॑भि॒स्वर॑न्ति । इ॒नो विश्व॑स्य॒ भुव॑नस्य गो॒पाः स मा॒ धीरः॒ पाक॒मत्रा वि॑वेश ॥
Where it is usedकहाँ आया है
Occurrences of this headword in Vedic word analysisवैदिक पदपाठ में इस शब्द के प्रयोग
- Ṛgvedaऋग्वेद 11
- Yajurvedaयजुर्वेद 1
- Atharvavedaअथर्ववेद 6
These counts are for the word as written, in any meaning. They do not show which meaning is right.ये संख्याएँ शब्द के रूप की हैं, किसी भी अर्थ में। इनसे यह नहीं पता चलता कि कौन-सा अर्थ ठीक है।
Used 1,041 times in the textsग्रन्थों में 1,041 बार प्रयुक्त
- Ṛgveda 1.31.14 त्वमग्न उरुशंसाय वाघते स्पार्हं यद्रेक्णः…
- Ṛgveda 1.164.21 यत्रा सुपर्णा अमृतस्य भागमनिमेषं विदथाभिस्वरन्ति…
- Ṛgveda 3.9.7 तद्भद्रं तव दंसना पाकाय चिच्छदयति…
- Ṛgveda 1.162.10 यदूवध्यमुदरस्यापवाति य आमस्य क्रविषो गन्धो…
- Ṛgveda 1.164.5 पाकः पृच्छामि मनसाविजानन्देवानामेना निहिता पदानि…
- Ṛgveda 4.5.2 मा निन्दत य इमां मह्यं…
- Ṛgveda 7.104.8 यो मा पाकेन मनसा चरन्तमभिचष्टे…
- Ṛgveda 7.104.9 ये पाकशंसं विहरन्त एवैर्ये वा…
- Ṛgveda 8.77.10 विश्वेत्ता विष्णुराभरदुरुक्रमस्त्वेषितः । शतं महिषान्क्षीरपाकमोदनं…
- Ṛgveda 10.7.6 स्वयं यजस्व दिवि देव देवान्किं…
Copy, cite or share this entryप्रविष्टि कॉपी, उद्धृत या साझा करें
Citeउद्धरण
पाक (pāka). Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/paka
cooking [1] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 93038, sense 1 of 29 · https://sanskritvidya.com/word/paka?source=813306569571317#sv-src-813306569571317
baking [2] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 93038, sense 2 of 29 · https://sanskritvidya.com/word/paka?source=1349539582460752#sv-src-1349539582460752
roasting [3] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 93038, sense 3 of 29 · https://sanskritvidya.com/word/paka?source=726700330367659#sv-src-726700330367659