शब्द
śabdamasculineपुंलिङ्ग
Citeउद्धरण
शब्द (śabda). Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/sabda
noise [1] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 116648, sense 1 of 22 · https://sanskritvidya.com/word/sabda?source=2435376314607688#sv-src-2435376314607688
voice [2] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 116648, sense 2 of 22 · https://sanskritvidya.com/word/sabda?source=2490285305889926#sv-src-2490285305889926
tone [3] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 116648, sense 3 of 22 · https://sanskritvidya.com/word/sabda?source=814600432580723#sv-src-814600432580723
All meanings and sourcesसभी अर्थ और स्रोत
हिन्दी
English
शब्द śabda masculineपुंलिङ्ग
शाब्द śābda adj
संस्कृत
शब्द śabda
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Definitionsपरिभाषाएँ
- ka śabdakṛtau । iti kavikalpadrumaḥ ॥ (curā0para0-aka0-seṭ .) ka, śabdayati । sopasargastvāviṣkṛtau mataḥ । praśabdayati gabhīramatyarthaṃ śiṣyaḥ sphuṭīkarotītyarthaḥ । iti durgādāsaḥ ॥Sourceस्रोत
शब्द śabda
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Definitionsपरिभाषाएँ
- puṃ, (śabda + bhāve ghañ । yadbā, śapa ākrośe + “śāśapibhyāṃ dadanau .” uṇā 0 4 । 97 । iti dan । pakārasya bakāraḥ .) śrotragrāhyaguṇapadārthaviśeṣaḥ । tatparyyāyaḥ । ninādaḥ 2 ninadaḥ 3 dhvaniḥ 4 dhvānaḥ 5 ravaḥ 6 svanaḥ 7 svānaḥ 8 nirghoṣaḥ 9 nirhādaḥ 10 nādaḥ 11 niḥsvānaḥ 12 niḥsvanaḥ 13 āravaḥ 14 ārāvaḥ 15 saṃrāvaḥ 16 virāvaḥ 17 । ityamaraḥ ॥ saṃravaḥ 18 rāvaḥ 19 । iti śabdacandrikā ॥ ghoṣaḥ 20 । iti jaṭādharaḥ ॥ sa ca dhvanyātmako varṇātmakaśca । yathā, “kaṇṭhasaṃyogādijanyā varṇāste kādayo matāḥ । sarvvaḥ śabdo nabhovṛttiḥ śrotrotpannastu gṛhyate ॥ vīcītaraṅganyāyena tadutpattistu kīrttitā । kadambagolakanyāyādutpattiḥ kasyacinmate ॥ utpannaḥ ko vinaṣṭaḥ ka iti buddheranityatā । so'yaṃ ka iti buddhistu sājātyamavalambate । tadevauṣadhamityādau sajātīye'pi darśanāt ..” iti bhāṣāparicchedaḥ ॥ śabdaṃ nirūpayati । “śabdo dhvaniśca varṇaśca mṛdaṅgādibhavo dhvaniḥ । sarvvaḥ śabdo nabhovṛttiḥ śrotrotpannastu gṛhyate ..” iti ॥ nabhovṛttirākāśasamavetaḥ । dūrasthaśabdasyāgrahaṇādāha śrotrotpanna iti kaṇṭhasaṃyogādijanyā varṇāste kādayo matā iti । nanu mṛdaṅgādyavacchedenotpanne śabde śrotre kathamutpattirata āha vīcītaraṅganyāyena tadutpattistu kīrttitā iti । ādyaśabdasya bahirdaśadigavacchinno'nyaḥ śabdastenaiva śabdena janyate tena cāparastadvyāpaka evaṃ krameṇa śrotrotpanno gṛhyate iti । kadambagolakanyāyādutpattiḥ kasyacinmate iti । ādya śabdāt daśadikṣu daśa śabdā utpadyante । tataścānye daśa śabdā utpadyante iti bhāvaḥ । asmin kalpe gauravāduktaṃ kasyacinmate iti । nanu śabdasya nityatvādutpattiḥ kathamata āha । utpannaḥ ko vinaṣṭaḥ ka iti buddheranityatā iti । śabdānāmutpādavināśapratyayaśālitvādanityatvamityarthaḥ । nanu sa evāyaṃ kakāra ityādi pratyabhijñānācchabdānāṃ nityatvam । itthañcotpādavināśabuddhibhramarūpā cetyata āha so'yaṃ ka iti buddhistu sājātyamavalambate । tadevauṣadhamityādau sajātīyepi darśanāt iti ॥ tatra pratyabhijñānasya tatsajātīyatvaṃ viṣayaḥ । nanu tadbyaktyabhedo viṣayaḥ uktapratītivirodhāt । itthañca dbayorapi buddhyorna bhramatvamiti । nanu sajātīyatvaṃ so'yamiti pratyabhijñāyāṃ bhāṣate iti kutra dṛṣṭamityata āha tadeveti । yadauṣadhaṃ mayā kṛtaṃ tadevānyenāpi kṛtamityādi darśanāditi bhāvaḥ । iti siddhāntamuktāvalī ॥ * ॥ daśavidhaśabdā yathā, -“ṣaḍjarṣabhasagāndhāramadhyamaḥ pañcamastathā । ataḥ parantu vijñeyo niṣādo dhaivatastathā । iṣṭaścāniṣṭaśabdaśca saṃhataḥ pravibhāgavān ..” ityāśvamedhikaparvva ॥ śabdaviśeṣāṇāṃ nāmaviśeṣā yathā, -“śabdo guṇānurāgotthaḥ praṇādaḥ śītkṛtaṃ nṛṇām । parddanaṃ gudaje śabde karddanaṃ …Sourceस्रोत
शब्द śabda
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Words of the same meaningपर्यायाः
शाब्द śābda
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Definitionsपरिभाषाएँ
- tri, (śabdasyāyamiti । śabda + aṇ .) śabdasambandhī । yathā । ekaḥ śābdo'paraścārthaḥ । iti dāyabhāgaḥ ॥ (śabdamayaḥ । yathā, bhāgavate । 2 । 2 । 2 । “śābdasya hi brahmaṇa eṣa panthā yannāmabhirdhyāyati dhīra pārthaiḥ ..”) sarasvatyāṃ strī, śābdī । iti kecit ॥Sourceस्रोत
Sources of the readings shown hereयहाँ दिखाए गए अर्थों के स्रोत
- Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv 3 meanings3 अर्थ
- Samsaadhanii Sanskrit–Hindi tables (scl, MT/data/hi: noun.txt, verb.txt, avy.txt), revision 1ec51dc4cbfecf271e4f3cb0bba41f25b5921572 3 meanings3 अर्थ
- Rādhākāntadeva, Śabdakalpadruma, Cologne Digital Sanskrit Dictionaries edition 3 meanings3 अर्थ
- Amarakośa synonym lists (indic-dict 'amara-onto' Babylon file) 1 meaning1 अर्थ
Every meaning names its own source. Follow the source below a meaning to see its entry and exact wording. Credits and licences:हर अर्थ अपना स्रोत बताता है। किसी अर्थ के नीचे स्रोत खोलकर उसकी प्रविष्टि और मूल शब्द देखें। श्रेय और अनुज्ञप्तियाँ: Sources and creditsस्रोत और श्रेय
Word forms and examplesशब्दरूप और उदाहरण
Forms used in the textsग्रन्थों में प्रयुक्त रूप
A number beside a form shows how often it occurs in the texts.रूप के पास दी संख्या बताती है कि वह ग्रन्थों में कितनी बार आया है।
| Caseविभक्ति | Singularएक | Dualद्वि | Pluralबहु |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | शब्दः 1001× | शब्दौ 7× | शब्दाः 168× |
| द्वितीया | शब्दम् 363× | – | शब्दान् 64× |
| तृतीया | शब्देन 411× | शब्दाभ्याम् 5× | शब्दैः 83× |
| चतुर्थी | – | – | शब्देभ्यः 1× |
| पञ्चमी | शब्दात् 72× शब्दतः 1× | – | शब्देभ्यः 5× |
| षष्ठी | शब्दस्य 104× | शब्दयोः 7× | शब्दानाम् 26× |
| सप्तमी | शब्दे 83× | – | शब्देषु 12× |
| सम्बोधन | शब्दैः 1× | – | – |
Counts show uses in the texts. Additional forms supplied by grammar rules have no count.संख्याएँ ग्रन्थों में मिले प्रयोग दिखाती हैं। व्याकरण से बने अतिरिक्त रूपों पर संख्या नहीं है।
See the attested forms and their grammarप्रयुक्त रूप और उनका व्याकरण देखें
| Formरूप | What it isक्या है | Times usedकितनी बार |
|---|---|---|
| शब्दःśabdaḥ | noun, nominative, singular, masculine | 1001× |
| शब्दśabda | noun, compound member | 916× |
| शब्देनśabdena | noun, instrumental, singular, masculine | 411× |
| शब्दम्śabdam | noun, accusative, singular, masculine | 363× |
| शब्दाःśabdāḥ | noun, nominative, plural, masculine | 168× |
| शब्दस्यśabdasya | noun, genitive, singular, masculine | 104× |
| शब्दैःśabdaiḥ | noun, instrumental, plural, masculine | 83× |
| शब्देśabde | noun, locative, singular, masculine | 83× |
| शब्दात्śabdāt | noun, ablative, singular, masculine | 72× |
| शब्दान्śabdān | noun, accusative, plural, masculine | 64× |
| शब्दानाम्śabdānām | noun, genitive, plural, masculine | 26× |
| शब्दम्śabdam | noun, nominative, singular, neuter | 19× |
Copy, cite or share this entryप्रविष्टि कॉपी, उद्धृत या साझा करें
Citeउद्धरण
शब्द (śabda). Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/sabda
noise [1] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 116648, sense 1 of 22 · https://sanskritvidya.com/word/sabda?source=2435376314607688#sv-src-2435376314607688
voice [2] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 116648, sense 2 of 22 · https://sanskritvidya.com/word/sabda?source=2490285305889926#sv-src-2490285305889926
tone [3] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 116648, sense 3 of 22 · https://sanskritvidya.com/word/sabda?source=814600432580723#sv-src-814600432580723