Skip to contentसामग्री पर जाएँ
संस्कृत विद्याSanskrit Vidya

शब्द

śabdamasculineपुंलिङ्ग

Add to my notesमेरे नोट्स में जोड़ें

Citeउद्धरण

शब्द (śabda). Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/sabda
noise [1] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 116648, sense 1 of 22 · https://sanskritvidya.com/word/sabda?source=2435376314607688#sv-src-2435376314607688
voice [2] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 116648, sense 2 of 22 · https://sanskritvidya.com/word/sabda?source=2490285305889926#sv-src-2490285305889926
tone [3] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 116648, sense 3 of 22 · https://sanskritvidya.com/word/sabda?source=814600432580723#sv-src-814600432580723

Recorded English meanings · For reference onlyदर्ज अंग्रेज़ी अर्थ · केवल संदर्भ के लिए
Report a problemसमस्या बताएँ
All meanings and sourcesसभी अर्थ और स्रोत

हिन्दी

केवल संदर्भ के लिए

शब्दकोश के अर्थ

  1. शब्द संबंधीनस्रोत
  2. शाब्दिकस्रोत
  3. मुखरस्रोत

All 7 readingsसभी 7 अर्थ · हिन्दी

English

शब्द śabda masculineपुंलिङ्ग

For reference only

Definitions

  1. correct expression (opp. to apa-śabda)Source
  2. languageSource

शाब्द śābda adj

For reference only

Definitions

  1. (esp.) resting on or enjoined by sacred soundSource

All 67 readingsसभी 67 अर्थ · English

संस्कृत

शब्द śabda

For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए

Definitionsपरिभाषाएँ

  1. ka śabdakṛtau । iti kavikalpadrumaḥ ॥ (curā0para0-aka0-seṭ .) ka, śabdayati । sopasargastvāviṣkṛtau mataḥ । praśabdayati gabhīramatyarthaṃ śiṣyaḥ sphuṭīkarotītyarthaḥ । iti durgādāsaḥ ॥Sourceस्रोत

शब्द śabda

For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए

Definitionsपरिभाषाएँ

  1. puṃ, (śabda + bhāve ghañ । yadbā, śapa ākrośe + “śāśapibhyāṃ dadanau .” uṇā 0 4 । 97 । iti dan । pakārasya bakāraḥ .) śrotragrāhyaguṇapadārthaviśeṣaḥ । tatparyyāyaḥ । ninādaḥ 2 ninadaḥ 3 dhvaniḥ 4 dhvānaḥ 5 ravaḥ 6 svanaḥ 7 svānaḥ 8 nirghoṣaḥ 9 nirhādaḥ 10 nādaḥ 11 niḥsvānaḥ 12 niḥsvanaḥ 13 āravaḥ 14 ārāvaḥ 15 saṃrāvaḥ 16 virāvaḥ 17 । ityamaraḥ ॥ saṃravaḥ 18 rāvaḥ 19 । iti śabdacandrikā ॥ ghoṣaḥ 20 । iti jaṭādharaḥ ॥ sa ca dhvanyātmako varṇātmakaśca । yathā, “kaṇṭhasaṃyogādijanyā varṇāste kādayo matāḥ । sarvvaḥ śabdo nabhovṛttiḥ śrotrotpannastu gṛhyate ॥ vīcītaraṅganyāyena tadutpattistu kīrttitā । kadambagolakanyāyādutpattiḥ kasyacinmate ॥ utpannaḥ ko vinaṣṭaḥ ka iti buddheranityatā । so'yaṃ ka iti buddhistu sājātyamavalambate । tadevauṣadhamityādau sajātīye'pi darśanāt ..” iti bhāṣāparicchedaḥ ॥ śabdaṃ nirūpayati । “śabdo dhvaniśca varṇaśca mṛdaṅgādibhavo dhvaniḥ । sarvvaḥ śabdo nabhovṛttiḥ śrotrotpannastu gṛhyate ..” iti ॥ nabhovṛttirākāśasamavetaḥ । dūrasthaśabdasyāgrahaṇādāha śrotrotpanna iti kaṇṭhasaṃyogādijanyā varṇāste kādayo matā iti । nanu mṛdaṅgādyavacchedenotpanne śabde śrotre kathamutpattirata āha vīcītaraṅganyāyena tadutpattistu kīrttitā iti । ādyaśabdasya bahirdaśadigavacchinno'nyaḥ śabdastenaiva śabdena janyate tena cāparastadvyāpaka evaṃ krameṇa śrotrotpanno gṛhyate iti । kadambagolakanyāyādutpattiḥ kasyacinmate iti । ādya śabdāt daśadikṣu daśa śabdā utpadyante । tataścānye daśa śabdā utpadyante iti bhāvaḥ । asmin kalpe gauravāduktaṃ kasyacinmate iti । nanu śabdasya nityatvādutpattiḥ kathamata āha । utpannaḥ ko vinaṣṭaḥ ka iti buddheranityatā iti । śabdānāmutpādavināśapratyayaśālitvādanityatvamityarthaḥ । nanu sa evāyaṃ kakāra ityādi pratyabhijñānācchabdānāṃ nityatvam । itthañcotpādavināśabuddhibhramarūpā cetyata āha so'yaṃ ka iti buddhistu sājātyamavalambate । tadevauṣadhamityādau sajātīyepi darśanāt iti ॥ tatra pratyabhijñānasya tatsajātīyatvaṃ viṣayaḥ । nanu tadbyaktyabhedo viṣayaḥ uktapratītivirodhāt । itthañca dbayorapi buddhyorna bhramatvamiti । nanu sajātīyatvaṃ so'yamiti pratyabhijñāyāṃ bhāṣate iti kutra dṛṣṭamityata āha tadeveti । yadauṣadhaṃ mayā kṛtaṃ tadevānyenāpi kṛtamityādi darśanāditi bhāvaḥ । iti siddhāntamuktāvalī ॥ * ॥ daśavidhaśabdā yathā, -“ṣaḍjarṣabhasagāndhāramadhyamaḥ pañcamastathā । ataḥ parantu vijñeyo niṣādo dhaivatastathā । iṣṭaścāniṣṭaśabdaśca saṃhataḥ pravibhāgavān ..” ityāśvamedhikaparvva ॥ śabdaviśeṣāṇāṃ nāmaviśeṣā yathā, -“śabdo guṇānurāgotthaḥ praṇādaḥ śītkṛtaṃ nṛṇām । parddanaṃ gudaje śabde karddanaṃ …Sourceस्रोत

शब्द śabda

शाब्द śābda

For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए

Definitionsपरिभाषाएँ

  1. tri, (śabdasyāyamiti । śabda + aṇ .) śabdasambandhī । yathā । ekaḥ śābdo'paraścārthaḥ । iti dāyabhāgaḥ ॥ (śabdamayaḥ । yathā, bhāgavate । 2 । 2 । 2 । “śābdasya hi brahmaṇa eṣa panthā yannāmabhirdhyāyati dhīra pārthaiḥ ..”) sarasvatyāṃ strī, śābdī । iti kecit ॥Sourceस्रोत

All 6 readingsसभी 6 अर्थ · संस्कृत

Sources of the readings shown hereयहाँ दिखाए गए अर्थों के स्रोत

Every meaning names its own source. Follow the source below a meaning to see its entry and exact wording. Credits and licences:हर अर्थ अपना स्रोत बताता है। किसी अर्थ के नीचे स्रोत खोलकर उसकी प्रविष्टि और मूल शब्द देखें। श्रेय और अनुज्ञप्तियाँ: Sources and creditsस्रोत और श्रेय

Word forms and examplesशब्दरूप और उदाहरण

Forms used in the textsग्रन्थों में प्रयुक्त रूप

A number beside a form shows how often it occurs in the texts.रूप के पास दी संख्या बताती है कि वह ग्रन्थों में कितनी बार आया है।

Caseविभक्तिSingularएकDualद्विPluralबहु
प्रथमाशब्दः 1001× शब्दौ 7× शब्दाः 168×
द्वितीयाशब्दम् 363× शब्दान् 64×
तृतीयाशब्देन 411× शब्दाभ्याम् 5× शब्दैः 83×
चतुर्थीशब्देभ्यः 1×
पञ्चमीशब्दात् 72× शब्दतः 1× शब्देभ्यः 5×
षष्ठीशब्दस्य 104× शब्दयोः 7× शब्दानाम् 26×
सप्तमीशब्दे 83× शब्देषु 12×
सम्बोधनशब्दैः 1×

Counts show uses in the texts. Additional forms supplied by grammar rules have no count.संख्याएँ ग्रन्थों में मिले प्रयोग दिखाती हैं। व्याकरण से बने अतिरिक्त रूपों पर संख्या नहीं है।

See the attested forms and their grammarप्रयुक्त रूप और उनका व्याकरण देखें
FormरूपWhat it isक्या हैTimes usedकितनी बार
शब्दःśabdaḥnoun, nominative, singular, masculine1001×
शब्दśabdanoun, compound member916×
शब्देनśabdenanoun, instrumental, singular, masculine411×
शब्दम्śabdamnoun, accusative, singular, masculine363×
शब्दाःśabdāḥnoun, nominative, plural, masculine168×
शब्दस्यśabdasyanoun, genitive, singular, masculine104×
शब्दैःśabdaiḥnoun, instrumental, plural, masculine83×
शब्देśabdenoun, locative, singular, masculine83×
शब्दात्śabdātnoun, ablative, singular, masculine72×
शब्दान्śabdānnoun, accusative, plural, masculine64×
शब्दानाम्śabdānāmnoun, genitive, plural, masculine26×
शब्दम्śabdamnoun, nominative, singular, neuter19×

All formsसभी रूप

Copy, cite or share this entryप्रविष्टि कॉपी, उद्धृत या साझा करें
Add to my notesमेरे नोट्स में जोड़ें

Citeउद्धरण

शब्द (śabda). Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/sabda
noise [1] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 116648, sense 1 of 22 · https://sanskritvidya.com/word/sabda?source=2435376314607688#sv-src-2435376314607688
voice [2] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 116648, sense 2 of 22 · https://sanskritvidya.com/word/sabda?source=2490285305889926#sv-src-2490285305889926
tone [3] Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv, DCS dictionary.csv id 116648, sense 3 of 22 · https://sanskritvidya.com/word/sabda?source=814600432580723#sv-src-814600432580723

Open the offline dictionaryऑफ़लाइन शब्दकोश खोलें