शौच
śaucaneuterनपुंसकलिङ्ग
Citeउद्धरण
शौच (śauca): पवित्रता [1]. Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/sauca
[1] Samsaadhanii Sanskrit–Hindi tables (scl, MT/data/hi: noun.txt, verb.txt, avy.txt), revision 1ec51dc4cbfecf271e4f3cb0bba41f25b5921572, MT/data/hi/noun.txt, line 18596 — https://sanskritvidya.com/word/sauca?source=724328033233141#sv-src-724328033233141
पवित्रता[1] For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Report a problemसमस्या बताएँAll meanings and sourcesसभी अर्थ और स्रोत
हिन्दी
English
For reference only
Definitions
संस्कृत
शौच śauca
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Definitionsपरिभाषाएँ
- klī, (śucerbhāvaḥ । śuci + “igantācca laghu pūrvvāt .” 5 । 1 । 131 । ityaṇ .) śucitā । śucitvam । śuddhiḥ । tasya lakṣaṇādi yathā, -“abhakṣyaparihārastu saṃsargaścāpyaninditaiḥ । svadharmme ca vyavasthānaṃ śaucametat prakīrttitam ..” ityekādaśītattve bṛhaspativacanam ॥ anyacca । “sarvveṣāmeva śaucānāmarthaśaucaṃ viśiṣyate । yo'rthārthairaśuciḥ śaucānna mṛdā vāriṇā śuciḥ ॥ satyaśaucaṃ manaḥśaucaṃ śaucamindriyanigrahaḥ । sarvva bhūtadayāśaucaṃ jalaśaucantu pañcamam ॥ yasya satyañca śaucañca tasya svargo na durlabhaḥ ..” iti gāruḍe 110 adhyāyaḥ ॥ apica । “yāvatā śuddhiṃ manyeta tāvacchaucaṃ samācaret । pramāṇaṃ śaucasaṃkhyāyā na śiṣṭairupadiśyate ॥ śaucantu dvividhaṃ prokta bāhyamābhyantaraṃ tathā । mṛjjalābhyāṃ smṛtaṃ bāhyaṃ bhāvaśuddhirathāntaram ..” iti gāruḍe 215 adhyāyaḥ ॥ pādādiśaucaguṇā yathā, -“medhyaṃ pavitramāyuṣyamalakṣmīkalināśanam । pādayormalasargāṇāṃ śaucādhānamabhīkṣṇaśaḥ ..” iti rājavallabhaḥ ॥ api ca । “uddhṛtāmbhomṛttikābhyāmitthaṃ nārada yatnataḥ । kṛtvotsargaṃ tataḥ kuryyāt śaucaṃ mūtrapurīṣayoḥ ..” iti pādmottarakhaṇḍe 109 adhyāyaḥ ॥ prasaṅgādaśaucañcātra likhyate । vyāsa uvāca । “daśāhaṃ prāhuraśaucaṃ sapiṇḍeṣu vipaścitaḥ । mṛteṣu cātha jāteṣu brāhmaṇānāṃ dvijottamāḥ ॥ nityāni caiva karmmāṇi kāmyāni ca viśeṣataḥ । na kuryyādvihitaṃ kiñcit svādhyāyaṃ manasāpi ca śucīnanidhanāṃstvanyān śālāgnau hāvayeddvijān śuṣkāṃnnena phalairvvāpi vaitānājuhuyāttataḥ ॥ * ॥ na spṛśeyurimānanye na ca tebhyaḥ samāharet । caturthe pañcame vāhni saṃsparśaḥ kathito budhaiḥ ॥ sūtake tu sapiṇḍānāṃ saṃsparśo na praduṣyati । sūtakaṃ sūtikāñcaiva varjjayitvā nṛṇāṃ punaḥ ॥ daśāhaṃ nirguṇe proktamaśaucaṃ cātinirguṇe । ekadvitriguṇairyuktaṃ catustryekadinaiḥ śuciḥ ॥ daśāhāttu paraṃ samyagadhīyīta juhoti ca । caturthe tasya saṃsparśaṃ manuḥ prāha prajāpatiḥ ॥ * ॥ kriyāhīnasya mūrkhasya mahārogiṇa eva ca । yatheṣṭācaraṇasyāhurmmaraṇāntamaśaucakam ॥ * ॥ trirātraṃ daśarātraṃ vā brāhmaṇānāntu śāvakam । prāk saṃskārāt trirātraṃ syādasmādūrddhaṃ daśāhakam ॥ ūnadvivārṣike prete mātāpitrostadiṣyate । trirātreṇa śucistvanyo yadi hyatyantanirguṇaḥ ॥ ādantajātamaraṇe pitrorekāhamiṣyate । jātadante trirātraṃ syādyadi syātāntu nirguṇau ॥ ādantajananāt sadya ācūḍādekarātrakam । trirātramaupanayanāt sapiṇḍānāmudāhṛtam ॥ jātamātrasya bālasya yadi syānmaraṇaṃ pituḥ । sadyaḥśaucaṃ sapiṇḍānāṃ karttavyaṃ sodarasya ca ॥ ūrddhvaṃ daśāhādekāhaṃ sodaro yadi nirguṇaḥ । athorddhaṃ dantajananāt sapiṇḍānāmaśaucakam ॥ ekāhaṃ nirguṇānāntu cūḍādūrddhaṃ trirātrakam । adantajātamaraṇaṃ …Sourceस्रोत
शौच śauca
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Definitionsपरिभाषाएँ
- na0 śucerbhāddhaḥ aṇ । 1 śuddhau pavitratāyām “abhakṣyaparihāraśca saṃsargaścāpyaninditaiḥ । svadharme ca vyapasthānaṃ śaucamityabhidhīyate” iti vṛhaspatyukte 2 dharmaviśeṣe ca “sarveṣāmeva śaucānāmarthaśaucaṃ viśiṣyate । yo'thārthairaśuciḥ śaucānna mṛdā bāriṣṇā śuciḥ । malaśaucaṃ manaḥśaucaṃ śaucamindriyanigrahaḥ । sarvabhūtadayā śaucaṃ jalaśaucantu pañcamam । yasya satyañca śaucaṃ ca tasya svargo na durlabhaḥ” gāruḍe 110 a0 । mṛdādiśaucaprakārastu ā0 ta0 darśito yathā debalaḥ “dharmaviddakṣiṇaṃ hastamavaḥ śautte na yojayet । tathaiva vāmahastena nābherurddhvaṃ na śodhayet । prakṛtisthitireṣā syāt kāraṇādubhayakriyā” । kāraṇādrogādeḥ । brahmāṇḍapu0 “uddhṛtodakamādāya mṛttikāñcaiva vāgyataḥ । udaṅmukho divā kuryyāt rātrau ceddakṣiṇāmukhaḥ । sunirṇikte mṛdaṃ dadyāt mṛdante tvapa eva ca । dātavyamudaka tāvad yāvat syāt mṛttikākṣayaḥ” । kuryyāt śaucamiti śeṣaḥ । sunirṇikte naradvājoktaloṣṭradipramṛṣṭe gude । udakapātrābhāve kareṇa jalāśayādudakagrahaṇamāha ādityapu0 “ratrimātraṃ jalaṃ tyaktvā kuryyāt śaucamanuddhṛte । paścācca śodhayettīrthamanyathā na śucirbhavet” । yasmin pradeśe śaucaṃ karttavyaṃ tasmādaratnimātravyavahitaṃ jalaṃ tat sthalameva tīrthaṃ jalasamīpatvāt । viṣṇupu0 “balmīkamūṣikotkhātāṃ mṛdamantarjalāṃ tathā । śaucāvaśiṣṭāṃ gehācca nādadyāt lepasambhavām । antaḥprāṇyavapannāñca halotkhātāṃ sakardamām” । manudakṣau “ekā liṅge gude tisro daśa vāmakare tathā । ubhayoḥ sapta dātavyā mṛdaḥ śaddhimabhīpsatā” । ubhayoḥ karayoḥ । viṣṇuṃpu0 “ekāliṅge gude tisro daśa vāmakare tathā । hastadgaye ca saptānyā mṛdaḥ śaucopapādikāḥ” । yamaḥ “liṅge tvekā gude tisro vāmahaste caturdaśa । tataḥ punarubhābhyāta dātavyāḥ sapta mṛttikāḥ” । praiṭhīnasiḥ “mṛttikāṃ saṃgṛhya ekā liṅge'pāne pañca ekasmin haste daśa ubhayoḥ sapta” ivyādi । etāsāṃ saṃkhyānāṃ dakṣādyuktādhikyaṃ gandhādyanuvṛttimanurudhya vyavastheyam । vāmahaste daśadānānantaraṃ tatpṛṣṭhe ṣaḍdānamāha hārītaḥ “daśa madhye ca ṣaṭpṛṣṭhe iti” । śaṅdakṣau “tisrastu mṛttikā deyāḥ kṛtvā nakhaviśodhanam । tisrastu pādayordeyāḥ śuddhikāmena nityaśaḥ” । nakhaśodhanaṃ tṛṇādinā nakhāntarmalaśodhanam, tisra iti hastayoriti śeṣaḥ । pādaprakṣālanaṃ kāṃsye na karttavyamityāha viṣṇudharmottaram “darbhairna mārjayet pādau na ca kāṃsyena dhāvayet” । dakṣaḥ “liṅge tatra samākhyātā triparvī pūryyate yayā । arddhaprasṛtimātrā tu prathamā mṛttikā smṛtā । dvitīyā ca tṛtīyā ca tadarddhārddhā prakīrttitā” । yadā tu uktapramāṇayā mṛdā gandhalepakṣayo na bhavati tadā adhikayāpi karttavyam । “gandhalepakṣayakaraṃ śaucaṃ …Sourceस्रोत
Sources of the readings shown hereयहाँ दिखाए गए अर्थों के स्रोत
- Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv 3 meanings3 अर्थ
- Samsaadhanii Sanskrit–Hindi tables (scl, MT/data/hi: noun.txt, verb.txt, avy.txt), revision 1ec51dc4cbfecf271e4f3cb0bba41f25b5921572 1 meaning1 अर्थ
- Rādhākāntadeva, Śabdakalpadruma, Cologne Digital Sanskrit Dictionaries edition 1 meaning1 अर्थ
- Tārānātha Tarkavācaspati, Vācaspatya, Cologne Digital Sanskrit Dictionaries edition 1 meaning1 अर्थ
Every meaning names its own source. Follow the source below a meaning to see its entry and exact wording. Credits and licences:हर अर्थ अपना स्रोत बताता है। किसी अर्थ के नीचे स्रोत खोलकर उसकी प्रविष्टि और मूल शब्द देखें। श्रेय और अनुज्ञप्तियाँ: Sources and creditsस्रोत और श्रेय
Word forms and examplesशब्दरूप और उदाहरण
Forms used in the textsग्रन्थों में प्रयुक्त रूप
A number beside a form shows how often it occurs in the texts.रूप के पास दी संख्या बताती है कि वह ग्रन्थों में कितनी बार आया है।
| Caseविभक्ति | Singularएक | Dualद्वि | Pluralबहु |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | शौचम् 213× | – | – |
| द्वितीया | शौचम् 98× | – | शौचानि 1× |
| तृतीया | शौचेन 22× | शौचाभ्याम् 4× | शौचैः 3× |
| चतुर्थी | – | – | – |
| पञ्चमी | शौचात् 8× शौचतः 1× | – | – |
| षष्ठी | शौचस्य 3× | – | शौचानाम् 5× |
| सप्तमी | शौचे 9× | – | शौचेषु 2× |
| सम्बोधन | – | – | – |
Counts show uses in the texts. Additional forms supplied by grammar rules have no count.संख्याएँ ग्रन्थों में मिले प्रयोग दिखाती हैं। व्याकरण से बने अतिरिक्त रूपों पर संख्या नहीं है।
See the attested forms and their grammarप्रयुक्त रूप और उनका व्याकरण देखें
| Formरूप | What it isक्या है | Times usedकितनी बार |
|---|---|---|
| शौचम्śaucam | noun, nominative, singular, neuter | 213× |
| शौचśauca | noun, compound member | 156× |
| शौचम्śaucam | noun, accusative, singular, neuter | 98× |
| शौचेनśaucena | noun, instrumental, singular, neuter | 22× |
| शौचःśaucaḥ | noun, nominative, singular, masculine | 17× |
| शौचेśauce | noun, locative, singular, neuter | 9× |
| शौचात्śaucāt | noun, ablative, singular, neuter | 8× |
| शौचाःśaucāḥ | noun, nominative, plural, masculine | 7× |
| शौचानाम्śaucānām | noun, genitive, plural, neuter | 5× |
| शौचाभ्याम्śaucābhyām | noun, instrumental, dual, neuter | 4× |
| शौचśauca | noun, compound member, neuter | 3× |
| शौचान्śaucān | noun, accusative, plural, masculine | 3× |
Copy, cite or share this entryप्रविष्टि कॉपी, उद्धृत या साझा करें
Citeउद्धरण
शौच (śauca): पवित्रता [1]. Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/sauca
[1] Samsaadhanii Sanskrit–Hindi tables (scl, MT/data/hi: noun.txt, verb.txt, avy.txt), revision 1ec51dc4cbfecf271e4f3cb0bba41f25b5921572, MT/data/hi/noun.txt, line 18596 — https://sanskritvidya.com/word/sauca?source=724328033233141#sv-src-724328033233141