Skip to contentसामग्री पर जाएँ
संस्कृत विद्याSanskrit Vidya

सिंह

siṃhamasculineपुंलिङ्ग

Add to my notesमेरे नोट्स में जोड़ें

Citeउद्धरण

सिंह (siṃha): व्याघ्रों [1]. Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/simha
[1] वैदिक पद-पदार्थ, ṚV 3.26.5 · सिंहाः · padārtha 8 — https://sanskritvidya.com/word/simha?source=3090112396971132#sv-src-3090112396971132

व्याघ्रों[1] प्रमाण

Report a problemसमस्या बताएँ
All meanings and sourcesसभी अर्थ और स्रोत

हिन्दी

सिंह siṃha masculineपुंलिङ्ग

वेद-मन्त्रों में इसका अर्थ

  1. प्रमाण व्याघ्रों केस्रोत
  2. सिंह केस्रोत
  3. सिंह केस्रोत
  4. पशु आदि को मारने हारे सिंह के समान पराक्रमी राजा तूस्रोत

सिंह siṃha

केवल संदर्भ के लिए

शब्दकोश के अर्थ

  1. सिंहस्रोत

All 8 readingsसभी 8 अर्थ · हिन्दी

English

For reference only

Definitions

  1. name of various other personsSource
  2. name of an astronomerSource
  3. (in music) a kind of tuneSource

All 40 readingsसभी 40 अर्थ · English

संस्कृत

सिंह siṃha

For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए

Definitionsपरिभाषाएँ

  1. puṃ, (siñcati tejaḥ paśuṣu iti । sica + “siceḥ sajñāyāṃ hanumau kaśca .” uṇā0 5 ! 62 । iti kaḥ । antyādeśo hakāraḥ । num ca । pṛṣodarāditvāt antaviparyyaye hinastīti siṃha ityapi bhavati .) svanāmakhyātapaśuḥ । (yathāha kaścit । “siṃho balī dviradakuñjaramāṃsabhojī saṃvatsareṇa kurute ratimekavāram । pārāvataḥ khalu śilākaṇamātrabhojīkāmī bhavedanudinaṃ vada ko'tra hetuḥ ..”) tatparyyāyaḥ । mṛgendraḥ 2 pañcāsyaḥ 3 haryyakṣaḥ 4 keśarī 5 hariḥ 6 । ityamaraḥ । 2 । 5 । 1 ॥ pārīndraḥ 7 śvetapiṅgalaḥ 8 kaṇṭhīravaḥ 9 pañcaśikhaḥ 10 śailāṭaḥ 11 bhīmavikramaḥ 12 saṭāṅkaḥ 13 mṛgarāṭ 14 mṛgarājaḥ 15 marutplavaḥ 16 keśī 17 lagnaukāḥ 18 karidārakaḥ 19 । iti śabdaratnāvalī ॥ mahāvīraḥ 20 śvetapiṅgaḥ 21 gajamocanaḥ 22 mṛgāriḥ 23 । iti jaṭādharaḥ ॥ ibhāriḥ 24 nakharāyudhaḥ 25 mahānādaḥ 26 mṛgapatiḥ 27 । iti hemacandraḥ ॥ pañcamukhaḥ 28 nakhī 29 mānī 30 kravyādaḥ 31 mṛgādhipaḥ 32 śūraḥ 33 vikrāntaḥ 34 dviradāntakaḥ 35 bahubalaḥ 36 dīptaḥ 37 balī 38 vikramī 39 dīptapiṅgalaḥ 40 । tanmāṃsaguṇāḥ । arśaḥpramehajaṭharāmayajāḍyanāśitvam । iti rājanirghaṇṭaḥ ॥ api ca । “siṃhavyāghravṛkā ṛkṣatarakṣudvīpinastathā । vabhru jambu kamārjārā ityādyāstu guhāśayāḥ ॥ guhāśayā vātaharā gurūṣṇamadhurāśca te । snigdhā balyā hitā nityaṃ netraguhyavikāriṇām ..” iti bhāvaprakāśaḥ ॥ * ॥ padānte śreṣṭhārthavācakaḥ । ityamaraḥ । 3 । 1 । 59 ॥ (yathā, rāmāyaṇe । 2 । 73 । 7 । “kva yāsyasi mahārāja ! hitvemaṃ duḥsvitaṃ janam । hīnaṃ puruṣasiṃhena rāmeṇākliṣṭakarmmaṇā ..”) arhatāṃ dhvajaḥ । iti hemacandraḥ ॥ raktaśigruḥ । iti rājanirghaṇṭaḥ ॥ (yathā, suśrute । 4 । 9 । “tutthālakaṭukāvyoṣasiṃhārkahayamārakāḥ ..”) meṣādidvādaśarāśyantargatapañcamarāśiḥ । tatparyyāyaḥ । leyaḥ 2 । iti satkṛtyamuktāvalī ॥ tasyādhiṣṭhātrī devatā siṃhaḥ । sa ca maghāpūrvvaphalgunī-samudāyottaraphalgunī-prathamapādena bhavati । agnirāśiḥ । pītavarṇaḥ । rūkṣaḥ । evaṃ dhūmravarṇaḥ । pittaprakṛtiḥ । pūrvvadiksvāmī । parvvatacārī । kṣattriyavarṇaḥ । krūraḥ । mahāśabdaḥ । alpasantānaḥ । alpastrīsaṅgaśca । tatra jātaphalam । krodhī । śīghragatiḥ । hāsyabāṇiḥ । ativaktā । cañcalaḥ । śītalaḥ । matsyapriyaśca । iti bṛhajjātakādayaḥ ॥ * ॥ meṣādidvādaśalagnāntargatapañcamalagnam । tatra jātaphalam । “siṃhalagne samudbhūto bhogī śatruvimarddanaḥ । svalpodaro'lpaputtraśca sotsāhī gajavikramaḥ ..” iti koṣṭhīpradīpaḥ ॥Sourceस्रोत

सिंह siṃha

For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए

Definitionsपरिभाषाएँ

  1. puṃstrī0 hinsa--ac pṛṣo0 “siṃho varṇavipayyayāt” ityukteḥ varṇavipryyayaḥ । svanāmakhyāte 1 paśubhede amaraḥ striyāṃ ṅīṣ । guhāśayaśabde siṃhamāṃsaguṇā dṛśyāḥ । 2 raktaśobhāñjane rājani0 3 meṣāditaḥ pañcame rāśau jyo0 siṃharāśiśca 21600 kalaḥtmakarāśicakrasya 7200 kalopari 1800 śatakalātmakaḥ maghāpūrvaphalgunyuttaraphalgunyādyapādātmakaḥ । “pumān sthiro'gnidinapittarūkṣapītoṣṇapūrveṇa dṛḍhaścatuṣpād । samodayo dīrgharavo'lpasaṅgaprajo hariḥ śailanṛpo'tha dhūmraḥ” mīla0 tā0 tatsvabhāvādi uktam । tasya svāmī sūryyaḥ । 4 jinadhvaje hemaca0 । 5 uttarapadasthaḥ 5 śreṣṭhārthe amaraḥ । naraḥsiṃha iveti vigrahe “upamitaṃ vyāghrādibhiḥ sāmānyāprayoge” pā0 upamitasamāse narasiṃhādiśabdāt siṃhatulyaśauryyādiyukto nara iti bodhāt narasya śreṣṭhatvaṃ dyotyate iti bodhyam । 6 nāḍyāṃ strī rājani0 । 7 prāsādabhede devagṛhaśabde 3681 pṛ0 dṛśyam 8 siṃhāsanabhede tacchabde dṛmyamSourceस्रोत

सिंह siṃha

सिंहा siṃhā

For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए

Definitionsपरिभाषाएँ

  1. strī, (siñcatīti । siñca + kaḥ । antyādeśo hakāraḥ । num ca । ṭāp .) nāḍī । iti rājanirgaṇṭaḥ ॥Sourceस्रोत

All 4 readingsसभी 4 अर्थ · संस्कृत

Sources of the readings shown hereयहाँ दिखाए गए अर्थों के स्रोत

Every meaning names its own source. Follow the source below a meaning to see its entry and exact wording. Credits and licences:हर अर्थ अपना स्रोत बताता है। किसी अर्थ के नीचे स्रोत खोलकर उसकी प्रविष्टि और मूल शब्द देखें। श्रेय और अनुज्ञप्तियाँ: Sources and creditsस्रोत और श्रेय

Word forms and examplesशब्दरूप और उदाहरण

Forms used in the textsग्रन्थों में प्रयुक्त रूप

A number beside a form shows how often it occurs in the texts.रूप के पास दी संख्या बताती है कि वह ग्रन्थों में कितनी बार आया है।

Caseविभक्तिSingularएकDualद्विPluralबहु
प्रथमासिंहः 277× सिंहौ 21× सिंहाः 48×
द्वितीयासिंहम् 107× सिंहौ 11× सिंहान् 28× सिंहाṁ 1×
तृतीयासिंहेन 75× सिंहैः 29×
चतुर्थीसिंहाय 5×
पञ्चमीसिंहात् 8× सिंहतः 1× सिंहाभ्याम् 1×
षष्ठीसिंहस्य 100× सिंहयोः 32× सिंहानाम् 36×
सप्तमीसिंहे 24× सिंहेषु 1×
सम्बोधनसिंहैः 26× सिंह 1×

Counts show uses in the texts. Additional forms supplied by grammar rules have no count.संख्याएँ ग्रन्थों में मिले प्रयोग दिखाती हैं। व्याकरण से बने अतिरिक्त रूपों पर संख्या नहीं है।

See the attested forms and their grammarप्रयुक्त रूप और उनका व्याकरण देखें
FormरूपWhat it isक्या हैTimes usedकितनी बार
सिंहsiṃhanoun, compound member488×
सिंहःsiṃhaḥnoun, nominative, singular, masculine277×
सिंहम्siṃhamnoun, accusative, singular, masculine107×
सिंहस्यsiṃhasyanoun, genitive, singular, masculine100×
सिंहेनsiṃhenanoun, instrumental, singular, masculine75×
सिंहाःsiṃhāḥnoun, nominative, plural, masculine48×
सिंहानाम्siṃhānāmnoun, genitive, plural, masculine36×
सिंहयोःsiṃhayoḥnoun, genitive, dual, masculine32×
सिंहैःsiṃhaiḥnoun, instrumental, plural, masculine29×
सिंहान्siṃhānnoun, accusative, plural, masculine28×
सिंहैःsiṃhaiḥnoun, vocative, singular, masculine26×
सिंहेsiṃhenoun, locative, singular, masculine24×

All formsसभी रूप

In a mantraमन्त्र में प्रयोग

Mantras that contain this word. An example does not say which meaning applies; each meaning names its own source.ये वे मन्त्र हैं जिनमें यह शब्द आता है। उदाहरण यह नहीं बताता कि कौन-सा अर्थ लागू है; हर अर्थ अपना स्रोत बताता है।

अं॒हो॒युव॑स्त॒न्व॑स्तन्वते॒ वि वयो॑ म॒हद्दु॒ष्टरं॑ पू॒र्व्याय॑ । स सं॒वतो॒ नव॑जातस्तुतुर्यात्सिं॒हं न क्रु॒द्धम॒भितः॒ परि॑ ष्ठुः ॥

Ṛgveda 5.15.3

अजा॒ वृत॑ इन्द्र॒ शूर॑पत्नी॒र्द्यां च॒ येभिः॑ पुरुहूत नू॒नम् । रक्षो॑ अ॒ग्निम॒शुषं॒ तूर्व॑याणं सिं॒हो न दमे॒ अपां॑सि॒ वस्तोः॑ ॥

Ṛgveda 1.174.3

Where it is usedकहाँ आया है

Occurrences of this headword in Vedic word analysisवैदिक पदपाठ में इस शब्द के प्रयोग

  • Ṛgvedaऋग्वेद 10
  • Atharvavedaअथर्ववेद 4

These counts are for the word as written, in any meaning. They do not show which meaning is right.ये संख्याएँ शब्द के रूप की हैं, किसी भी अर्थ में। इनसे यह नहीं पता चलता कि कौन-सा अर्थ ठीक है।

Used 1,324 times in the textsग्रन्थों में 1,324 बार प्रयुक्त

Find this word in the textsग्रन्थों में यह शब्द खोजें
Copy, cite or share this entryप्रविष्टि कॉपी, उद्धृत या साझा करें
Add to my notesमेरे नोट्स में जोड़ें

Citeउद्धरण

सिंह (siṃha): व्याघ्रों [1]. Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/simha
[1] वैदिक पद-पदार्थ, ṚV 3.26.5 · सिंहाः · padārtha 8 — https://sanskritvidya.com/word/simha?source=3090112396971132#sv-src-3090112396971132

Open the offline dictionaryऑफ़लाइन शब्दकोश खोलें