Skip to contentसामग्री पर जाएँ
संस्कृत विद्याSanskrit Vidya

तपस्

tapasneuterनपुंसकलिङ्ग

Add to my notesमेरे नोट्स में जोड़ें

Citeउद्धरण

तपस् (tapas): ब्रह्मचर्य और प्राणायामादि कर्म्म [1]. Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/tapas
[1] वैदिक पद-पदार्थ, ṚV 6.5.4 · तपसा · padārtha 17 — https://sanskritvidya.com/word/tapas?source=1409716816731021#sv-src-1409716816731021

ब्रह्मचर्य और प्राणायामादि कर्म्म[1] प्रमाण

Report a problemसमस्या बताएँ
All meanings and sourcesसभी अर्थ और स्रोत

हिन्दी

तपस् tapas neuterनपुंसकलिङ्ग

वेद-मन्त्रों में इसका अर्थ

  1. प्रमाण ब्रह्मचर्य और प्राणायामादि कर्म्म सेस्रोत
  2. ताप सेस्रोत
  3. पूर्वोक्त तप कोस्रोत

तपस् tapas

केवल संदर्भ के लिए

शब्दकोश के अर्थ

  1. गर्मीस्रोत
  2. तपस्रोत
  3. आगस्रोत

All 9 readingsसभी 9 अर्थ · हिन्दी

English

तपस् tapas neuterनपुंसकलिङ्ग

For reference only

Definitions

  1. fervorSource
  2. painSource

तपस् tapas masculineपुंलिङ्ग

For reference only

Definitions

  1. the hot seasonSource

All 48 readingsसभी 48 अर्थ · English

संस्कृत

तपस् tapas

For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए

Definitionsपरिभाषाएँ

  1. na0 tapa--asun । ālocanātmake īśvarajñānabhede antaryyāmibrāhmaṇabhāṣye dṛśyam । 2 lagnāvadhikanavamasthāne jyo0 3 svāśramavihitakarmaṇi 4 vaidhakleśajanake karmaṇi । “tapotānaśanātparam” । 5 kṣutpipāsāśītoṣṇādidvandvasahane । 6 cittaprasādahetubhūte vrataniyamopāsanādikarmaṇi । 7 maunādivrate” 8 kāyendriyamanasāṃ samādhāne 9 śāstrīyamārgeṇa kāyendriyamanasāṃ śoṣaṇe । 10 kṛcchracāndrāyaṇaprajāpatyādirūpe prāyaścitte । 11 śāstravihitataptaśilārohaṇādau । 12 vānaprasthasyāsādharaṇadharme । tapaśca śārīrādibhedāt trividham yathāha “devadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucamārjavam । vrahmacaryyamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate । anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitañca yat । svādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyate । manaḥprasādaḥ saumyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ । bhāvasaṃśuddhirityetat tapomānasamucyate” gītā । tadapi sāttvikādi bhedāt trividham yathāha “śraddhayā parayā taptaṃ tapastat trividhaṃ naraiḥ । aphalākāṅkṣibhiryuktaṃ sātvikaṃ paricakṣate । satkāramānapūjārthaṃ tapodambhena caiva yat । kriyate tadiha proktaṃ rājasaṃ calamadhruvam । mūḍhagrāheṇātmano yat pīḍayā kriyate tapaḥ । parasyotsādanārthaṃ vā tat tāmasamudāhṛtamiti” gītā । 13 manaindriyāṇāmaikāgrye “manasaścendriyāṇāñca hyaikāgryaṃ paramantapaḥ” ityukteḥ 14 janolokādurddhasthe lokabhede । “tasyopari tapo lokastejomaya udāhvataḥ । vairājā yatra te devā vaseyurddeva pūjitāḥ । vāsudeve mano yeṣāṃ vāsudevā'rpitakriyāḥ । tapasātoṣya govindamabhilāṣavivarjitāḥ । te tapolokamāsādya vasanti vijitendriyāḥ । śiloñchavṛttayo ye vai dantolūkhalikāśca ye । ye'śmakuṭṭāśca munayaḥ śīrṇaparṇāśinaśca ye । grīṣme pañcāgnitapaso varṣāsu sthaṇḍileśayāḥ । hemante śiśire vā ye kṣapanti salile kṣapāḥ । kuśāgranīravindūṃśca tṛṣitā yatayo'piban । vātāśino'tikṣudhitāḥ pādāṅguṣṭhāgrabhūspṛśaḥ । ūrddhvahastā ravidṛśastvekākṣisthānaniścalāḥ । ye vai divā nirucchvāsā māsocchvāsāśca ye pare । māsopavāsaṃ kurvanti cāturmmāsyavratāśca ye । ṛtvante toyapānā ye ye ṣaṇmāsopavāsakāḥ । ye ca varṣānimeṣā vai varṣadhārāmbutarṣakāḥ । sthāṇusāmyopasaṃprāptā mṛgakaṇḍūtisaukhyadāḥ । jaṭāṭavīkoṭarāntaḥkṛtanīḍāṇḍajāśca ye । prarūḍha balmīkāṅgāśca snāyunaddhāsthisañcayāḥ । latāpratānaiḥ parito veṣṭitāvayavāśca ye । śasyāni ca prarūḍhāni yadaṅgeṣu mahīpate । ityetairniyamairye tu kliṣṭātmānastapodhanāḥ । brahmāyuṣastapoloke te vasantyakutobhayāḥ” । 15 māghe māsi “tapāśca tapasyaśca śaiśirāvṛtū” yaju0 27 । 24 “tapase tvā” yajuḥ 7 । 30 । tapase māghāya । tapati sūryo yatra amun tapāḥ” vedadī0 । tatra hi uttarāyaṇapravṛttau raveḥ prakharakaratā …Sourceस्रोत

तपस् tapas

For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए

Words of the same meaningपर्यायाः

All 2 readingsसभी 2 अर्थ · संस्कृत

Sources of the readings shown hereयहाँ दिखाए गए अर्थों के स्रोत

Every meaning names its own source. Follow the source below a meaning to see its entry and exact wording. Credits and licences:हर अर्थ अपना स्रोत बताता है। किसी अर्थ के नीचे स्रोत खोलकर उसकी प्रविष्टि और मूल शब्द देखें। श्रेय और अनुज्ञप्तियाँ: Sources and creditsस्रोत और श्रेय

Word forms and examplesशब्दरूप और उदाहरण

Forms used in the textsग्रन्थों में प्रयुक्त रूप

A number beside a form shows how often it occurs in the texts.रूप के पास दी संख्या बताती है कि वह ग्रन्थों में कितनी बार आया है।

Caseविभक्तिSingularएकDualद्विPluralबहु
प्रथमातपः 705× तपसी 1× तपांसि 35×
द्वितीयातपः 1094× तपसी 2× तपांसि 22×
तृतीयातपसा 1154× तपोभ्याम् 8× तपोभिः 61×
चतुर्थीतपसे 80×
पञ्चमीतपसः 66× तपोभ्याम् 3×
षष्ठीतपसः 242× तपसोः 9× तपसाम् 49×
सप्तमीतपसि 155× तपसोः 2× तपःसु 3×
सम्बोधनतपः 1×

Counts show uses in the texts. Additional forms supplied by grammar rules have no count.संख्याएँ ग्रन्थों में मिले प्रयोग दिखाती हैं। व्याकरण से बने अतिरिक्त रूपों पर संख्या नहीं है।

See the attested forms and their grammarप्रयुक्त रूप और उनका व्याकरण देखें
FormरूपWhat it isक्या हैTimes usedकितनी बार
तपसाtapasānoun, instrumental, singular, neuter1154×
तपःtapaḥnoun, accusative, singular, neuter1094×
तपस्tapasnoun, compound member724×
तपःtapaḥnoun, nominative, singular, neuter705×
तपाःtapāḥnoun, nominative, singular, masculine357×
तपसःtapasaḥnoun, genitive, singular, neuter242×
तपसिtapasinoun, locative, singular, neuter155×
तपःtapaḥnoun, compound member152×
तपसेtapasenoun, dative, singular, neuter80×
तपसःtapasaḥnoun, ablative, singular, neuter66×
तपोभिःtapobhiḥnoun, instrumental, plural, neuter61×
तपसाम्tapasāmnoun, genitive, plural, neuter49×

All formsसभी रूप

In a mantraमन्त्र में प्रयोग

Mantras that contain this word. An example does not say which meaning applies; each meaning names its own source.ये वे मन्त्र हैं जिनमें यह शब्द आता है। उदाहरण यह नहीं बताता कि कौन-सा अर्थ लागू है; हर अर्थ अपना स्रोत बताता है।

अग्ने॒ ब्रह्म॑ गृभ्णीष्व ध॒रुण॑मस्य॒न्तरि॑क्षं दृꣳह ब्रह्म॒वनि॑ त्वा क्षत्र॒वनि॑ सजात॒वन्युप॑दधामि॒ भ्रातृ॑व्यस्य व॒धाय॑। ध॒र्त्रम॑सि॒ दिवं॑ दृꣳह ब्रह्म॒वनि॑ त्वा क्षत्र॒वनि॑ सजात॒वन्युप॑दधामि॒ भ्रातृ॑व्यस्य व॒धाय॑। विश्वा॑भ्य॒स्त्वाशा॑भ्य॒ऽउप॑दधामि॒ चित॑ स्थोर्ध्व॒चितो॒ भृगू॑णा॒मङ्गि॑रसां॒ तप॑सा तप्यध्वम् ॥१८॥

Yajurveda 1.18

यो नः॒ सनु॑त्यो अभि॒दास॑दग्ने॒ यो अन्त॑रो मित्रमहो वनु॒ष्यात् । तम॒जरे॑भि॒र्वृष॑भि॒स्तव॒ स्वैस्तपा॑ तपिष्ठ॒ तप॑सा॒ तप॑स्वान् ॥

Ṛgveda 6.5.4

Where it is usedकहाँ आया है

Occurrences of this headword in Vedic word analysisवैदिक पदपाठ में इस शब्द के प्रयोग

  • Ṛgvedaऋग्वेद 24
  • Yajurvedaयजुर्वेद 20
  • Sāmavedaसामवेद 1
  • Atharvavedaअथर्ववेद 52

These counts are for the word as written, in any meaning. They do not show which meaning is right.ये संख्याएँ शब्द के रूप की हैं, किसी भी अर्थ में। इनसे यह नहीं पता चलता कि कौन-सा अर्थ ठीक है।

Used 5,031 times in the textsग्रन्थों में 5,031 बार प्रयुक्त

Find this word in the textsग्रन्थों में यह शब्द खोजें
Copy, cite or share this entryप्रविष्टि कॉपी, उद्धृत या साझा करें
Add to my notesमेरे नोट्स में जोड़ें

Citeउद्धरण

तपस् (tapas): ब्रह्मचर्य और प्राणायामादि कर्म्म [1]. Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/tapas
[1] वैदिक पद-पदार्थ, ṚV 6.5.4 · तपसा · padārtha 17 — https://sanskritvidya.com/word/tapas?source=1409716816731021#sv-src-1409716816731021

Open the offline dictionaryऑफ़लाइन शब्दकोश खोलें