दूतवाक्यम् १
Dūtavākya of Bhāsa, chapter 1 (दूतवाक्यम्), part 1 of 2Dūtavākya of Bhāsa, अध्याय 1 (दूतवाक्यम्), भाग 1 / 2
अनार्षFor reference only. Not recommended as a model for Sanskrit as Deva Bhāṣā.केवल सन्दर्भ हेतु। देववाणी संस्कृत के आदर्श के रूप में इसकी अनुशंसा नहीं है।
सूत्रधार---पादः पायादुपेन्द्रस्य सर्वलोकोत्सवः स व
sūtradhāra---pādaḥ pāyādupendrasya sarvalokotsavaḥ sa va
एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि। अये किं नु खलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते। अङ्ग! पश्यामि।
evamāryamiśrān vijñāpayāmi| aye kiṃ nu khalu mayi vijñāpanavyagre śabda iva śrūyate| aṅga! paśyāmi|
भो बोः प्रतिहाराधिकृताः! महाराजो दुर्योधनः समाज्ञापयति।
bho boḥ pratihārādhikṛtāḥ! mahārājo duryodhanaḥ samājñāpayati|
काञ्चुकीयः---भो भोः प्रतिहाराधिकृताः! महाराजो दुर्योधनः समाज्ञापयति---
kāñcukīyaḥ---bho bhoḥ pratihārādhikṛtāḥ! mahārājo duryodhanaḥ samājñāpayati---
अद्य सर्वपार्थिवै सह मन्त्रयितुमिच्छामि। तदाहूयन्तां सर्वे राजान् इति। (परिक्रभ्यावलोक्य) अये अयं महाराजो दुर्योधन इतएवाभिवर्तते। य एषः,
adya sarvapārthivai saha mantrayitumicchāmi| tadāhūyantāṃ sarve rājān iti| (parikrabhyāvalokya) aye ayaṃ mahārājo duryodhana itaevābhivartate| ya eṣaḥ,
श्यामो युवा सितदुकूलकृतोत्तरीयः सच्छत्रचामरवरो रचिताङ्गरागः।
śyāmo yuvā sitadukūlakṛtottarīyaḥ sacchatracāmaravaro racitāṅgarāgaḥ|
श्रीमान् विभूषणमणिद्युतिरञ्जिताह्गो नक्षत्रमध्य इव पर्वगतः शशाङ्कः ॥ 3 ॥
śrīmān vibhūṣaṇamaṇidyutirañjitāhgo nakṣatramadhya iva parvagataḥ śaśāṅkaḥ || 3 ||
काञ्चुकीयः---जयतु महाराजः। महाराजशासनात् समानीतं सर्वराजमण्डलम्।
kāñcukīyaḥ---jayatu mahārājaḥ| mahārājaśāsanāt samānītaṃ sarvarājamaṇḍalam|
दुर्योधनः---आर्यौं वैकर्णवर्षदेवौ! उच्यताम्---अस्ति ममैकादशाक्षौहिणीबलसमुदयः। अस्य कः सेनापतिर्भवितुमर्हति। किं किमाहतुर्भवन्तौ-महान् खल्वयमर्थः। मन्त्रयित्वा वक्तव्यमिति। सदृशमेतत्। तदागम्यतां मन्त्राशलामेव प्रविशामः। आचार्यम् अभिवादये। प्रविशतु भवान् मन्त्रसालाम्। पितामह! अभिवादये। प्रविशतु भवान् मन्त्रशालाम्।
duryodhanaḥ---āryauṃ vaikarṇavarṣadevau! ucyatām---asti mamaikādaśākṣauhiṇībalasamudayaḥ| asya kaḥ senāpatirbhavitumarhati| kiṃ kimāhaturbhavantau-mahān khalvayamarthaḥ| mantrayitvā vaktavyamiti| sadṛśametat| tadāgamyatāṃ mantrāśalāmeva praviśāmaḥ| ācāryam abhivādaye| praviśatu bhavān mantrasālām| pitāmaha! abhivādaye| praviśatu bhavān mantraśālām|
मातुल अभिवादये। प्रविशतु भवान् मन्त्रशालामअ। आर्यौ वैकर्णवर्षदेवौ! प्रविशतां भवन्तौ। भो भोः सर्वक्षत्रियाः! स्वैरं प्रविशन्तु बवन्तः। वयस्य! कर्ण! प्रविशामस्तावत्।
mātula abhivādaye| praviśatu bhavān mantraśālāmaa| āryau vaikarṇavarṣadevau! praviśatāṃ bhavantau| bho bhoḥ sarvakṣatriyāḥ! svairaṃ praviśantu bavantaḥ| vayasya! karṇa! praviśāmastāvat|
आचार्य! एतत् कूर्मासनम्, आस्यताम्। पितामह! सिंहासनम्, आस्यताम्,। मातुल! एतच्चर्मासनम्, आस्यताम्। आर्यौ वैकर्णवर्षदेवौ! आसातां भवन्तौ। भो भोः सर्वक्षत्रियाः! स्वैरमासतां भवन्तः। किमिति महाराजो नास्त इति। अहो सेवाधर्मः! नन्वयमहमासे। वयस्य कर्ण! त्वमप्यास्स्व।
ācārya! etat kūrmāsanam, āsyatām| pitāmaha! siṃhāsanam, āsyatām,| mātula! etaccarmāsanam, āsyatām| āryau vaikarṇavarṣadevau! āsātāṃ bhavantau| bho bhoḥ sarvakṣatriyāḥ! svairamāsatāṃ bhavantaḥ| kimiti mahārājo nāsta iti| aho sevādharmaḥ! nanvayamahamāse| vayasya karṇa! tvamapyāssva|
(उपविश्य) आर्यौ वैकर्णवर्षदेवौ! उच्यताम्---अस्ति ममैकादशाक्षौहिणीबलसमुदयः। अस्य कः सेनापतिर्भवितमर्हतीति। किमाहतुर्भवन्तौ-अत्रभवान् गान्धारराजो वक्ष्यतीति। भवतु, मातुलेनाभिधीयताम्। किमाह मातुलः---अत्रभवति गाङ्गेये स्थिते कोऽन्यः सेनापतिर्भवितुमर्हतीति। सम्यगाह मातुलः। भवतु भवतु पितामह एव भवतु। वयमप्येतदभिलषामः।
(upaviśya) āryau vaikarṇavarṣadevau! ucyatām---asti mamaikādaśākṣauhiṇībalasamudayaḥ| asya kaḥ senāpatirbhavitamarhatīti| kimāhaturbhavantau-atrabhavān gāndhārarājo vakṣyatīti| bhavatu, mātulenābhidhīyatām| kimāha mātulaḥ---atrabhavati gāṅgeye sthite ko'nyaḥ senāpatirbhavitumarhatīti| samyagāha mātulaḥ| bhavatu bhavatu pitāmaha eva bhavatu| vayamapyetadabhilaṣāmaḥ|
सेनानिनादपटहस्वनशङ्खनादैश्चण्डानिलाहतमहोदधिनाद कल्पैः।
senāninādapaṭahasvanaśaṅkhanādaiścaṇḍānilāhatamahodadhināda kalpaiḥ|
गाङ्गेयमूर्घ्नि पतितैरभिषेकतोयैः सार्धं पतन्तु हृदयानि नराधिपानाम् ॥ 5 ॥
gāṅgeyamūrghni patitairabhiṣekatoyaiḥ sārdhaṃ patantu hṛdayāni narādhipānām || 5 ||
काञ्चुकीयः---जयतु महाराजः। एष खलु पाण्डवस्कन्धावाराद् दौत्येनागतः पुरुषोत्तमो नारायणः।
kāñcukīyaḥ---jayatu mahārājaḥ| eṣa khalu pāṇḍavaskandhāvārād dautyenāgataḥ puruṣottamo nārāyaṇaḥ|
दुर्योधनः---मा तावद् भो बादरायण! किं कि कंसभृत्यो दामोदरस्तव पुरुषोत्तमः। गोपालकस्तव पुरुषोत्तमः। बार्हद्रथापहृतविषयकीर्तिभोगस्तव पुरुषोत्तमः। अहो पार्थिवासन्नमाश्रितस्य भृत्यजनस्य समुदाचारः। सगर्वं खल्वस्य वचनम्। आ अपध्वंस।
duryodhanaḥ---mā tāvad bho bādarāyaṇa! kiṃ ki kaṃsabhṛtyo dāmodarastava puruṣottamaḥ| gopālakastava puruṣottamaḥ| bārhadrathāpahṛtaviṣayakīrtibhogastava puruṣottamaḥ| aho pārthivāsannamāśritasya bhṛtyajanasya samudācāraḥ| sagarvaṃ khalvasya vacanam| ā apadhvaṃsa|
काञ्चुकीयः---प्रसीदतु णहाराजः। सम्भ्रमेण समुदाचारो विस्मृतः। (पादयोपतति।)
kāñcukīyaḥ---prasīdatu ṇahārājaḥ| sambhrameṇa samudācāro vismṛtaḥ| (pādayopatati|)
दुर्योधनः---सम्भ्रम इति। आ मनुष्याणामस्त्येव सम्भ्रमः। उत्तिष्ठोत्तिष्ठ।
duryodhanaḥ---sambhrama iti| ā manuṣyāṇāmastyeva sambhramaḥ| uttiṣṭhottiṣṭha|
दुर्योधनः---इदानीं प्रसन्नोऽस्मि। क एष दूतः प्राप्तः।
duryodhanaḥ---idānīṃ prasanno'smi| ka eṣa dūtaḥ prāptaḥ|
दुर्योधनः---केशव इति। एवमेष्टव्यम्। अयमेव समुदाचारः। भो भो राजानः!दौत्येनागतस्य केशवस्य किं युक्तम्। किमाहुर्भवन्तः अर्ध्यप्रदानेन पूजयितव्यः केशव इति। न मे रोचते। ग्रहणमस्यात्र हितं पश्यामि।
duryodhanaḥ---keśava iti| evameṣṭavyam| ayameva samudācāraḥ| bho bho rājānaḥ!dautyenāgatasya keśavasya kiṃ yuktam| kimāhurbhavantaḥ ardhyapradānena pūjayitavyaḥ keśava iti| na me rocate| grahaṇamasyātra hitaṃ paśyāmi|
ग्रहणमुपगते तु वासुभद्रे हृतनयना इव पाण्डवा भवेयुः!
grahaṇamupagate tu vāsubhadre hṛtanayanā iva pāṇḍavā bhaveyuḥ!
गतिमतिरहितेषु पाण्डवेषु क्षितिरखिलापि भवेन्ममासपत्ना ॥ 6 ॥
gatimatirahiteṣu pāṇḍaveṣu kṣitirakhilāpi bhavenmamāsapatnā || 6 ||
अपि च योऽत्र केशवस्य प्रत्युत्थास्यति, स मया द्वादशसुवर्णभारेण दण्ड्यः। तदप्रमत्ता भवतु भवन्तः। को न खलु ममाप्रत्युत्थानस्योपायः। हन्तः दृष्ट उपायः। बादरायण! आनीयतां स चित्रपटो ननु, यत्र द्रौपदीकेशाम्बरावकर्षणमालिखितम्। (अपवार्य) तस्मिन् दृष्टिविन्यासं कुर्वन् नोत्थास्यामि केशवस्य।
api ca yo'tra keśavasya pratyutthāsyati, sa mayā dvādaśasuvarṇabhāreṇa daṇḍyaḥ| tadapramattā bhavatu bhavantaḥ| ko na khalu mamāpratyutthānasyopāyaḥ| hantaḥ dṛṣṭa upāyaḥ| bādarāyaṇa! ānīyatāṃ sa citrapaṭo nanu, yatra draupadīkeśāmbarāvakarṣaṇamālikhitam| (apavārya) tasmin dṛṣṭivinyāsaṃ kurvan notthāsyāmi keśavasya|
काञ्चुकीयः---यदाज्ञापयति महाराजः। (निष्क्रम्य प्रविश्य) जयतु महाराजः।
kāñcukīyaḥ---yadājñāpayati mahārājaḥ| (niṣkramya praviśya) jayatu mahārājaḥ|
काञ्चुकीयः---यदाज्ञापयति महाराजः। (प्रसारयति।)
kāñcukīyaḥ---yadājñāpayati mahārājaḥ| (prasārayati|)
दुर्योधनः---अहो दर्शनीयोऽयं चित्रपटः। एष दुःशासनो देरोपदीं केशहस्ते गृहीतवान्। एषा खलु द्रौपदी,
duryodhanaḥ---aho darśanīyo'yaṃ citrapaṭaḥ| eṣa duḥśāsano deropadīṃ keśahaste gṛhītavān| eṣā khalu draupadī,
एष दुरात्मा भीमः सर्वराजसमक्षमवमानितां द्रौपदीं दृष्टवा प्रवृद्धामर्षः सभास्तम्भं तुलयति। एष युधिष्ठरः,
eṣa durātmā bhīmaḥ sarvarājasamakṣamavamānitāṃ draupadīṃ dṛṣṭavā pravṛddhāmarṣaḥ sabhāstambhaṃ tulayati| eṣa yudhiṣṭharaḥ,
करोत्यपाङ्गविक्षेपैः शान्तामर्षं वृकोदरम् ॥ 8 ॥
karotyapāṅgavikṣepaiḥ śāntāmarṣaṃ vṛkodaram || 8 ||
रोषाकुलाक्षः स्फुरिताधरोष्ठस्तृणाय मत्वा रिपुमण्डलं तत्।
roṣākulākṣaḥ sphuritādharoṣṭhastṛṇāya matvā ripumaṇḍalaṃ tat|
उत्सादयिष्यन्निव सर्वराज्ञः शनैः समाकर्षति गाण्डिवज्याम् ॥ 9 ॥
utsādayiṣyanniva sarvarājñaḥ śanaiḥ samākarṣati gāṇḍivajyām || 9 ||
एष युधिष्ठिरोऽर्जुनं निवारयति। एतौ नकुलसहदेवौ,
eṣa yudhiṣṭhiro'rjunaṃ nivārayati| etau nakulasahadevau,
कृतपरिकरबन्धौ चर्मनिस्त्रिंशहस्तौ परुषितमुखरागौ स्पष्टदष्टधरोर्ष्ठौ।
kṛtaparikarabandhau carmanistriṃśahastau paruṣitamukharāgau spaṣṭadaṣṭadharorṣṭhau|
विगतमरणशह्कौ सत्वरं भ्रातरं मे हरिमिव मृगपोतौ तेजसाभिप्रयातौ ॥ 10 ॥
vigatamaraṇaśahkau satvaraṃ bhrātaraṃ me harimiva mṛgapotau tejasābhiprayātau || 10 ||
नीचोऽहमेव विपरीतमतिः कथं वा रोषं परित्यजतमद्य नयानयज्ञौ।
nīco'hameva viparītamatiḥ kathaṃ vā roṣaṃ parityajatamadya nayānayajñau|
द्यूताधिकारमवमानममृष्यमाणाः सत्त्वाधिकेषु वचनीयपराक्रमाः स्युः ॥ 11 ॥
dyūtādhikāramavamānamamṛṣyamāṇāḥ sattvādhikeṣu vacanīyaparākramāḥ syuḥ || 11 ||
अक्षान् क्षिपन् सकितवं प्रहसन् सगर्वं सङ्कोचयन्निव मुदं द्विषतां स्वकीर्त्त्या।
akṣān kṣipan sakitavaṃ prahasan sagarvaṃ saṅkocayanniva mudaṃ dviṣatāṃ svakīrttyā|
स्वौरासनो द्रुपदराजसुतां रुदन्तीं काक्षेण पश्यति लिखत्यभिखं नयज्ञः ॥ 12 ॥
svaurāsano drupadarājasutāṃ rudantīṃ kākṣeṇa paśyati likhatyabhikhaṃ nayajñaḥ || 12 ||
एतावाचार्यपितामहौ तां दृष्टवा लज्जायमानौ पटान्तान्तर्हितमुखौ स्थितौ। अहो अस्य वर्णाढ्चता। अहो भावोपपन्नता। अहो युक्तलेखता। सुव्यक्तमालिखितोऽयं चित्रपटः। प्रीतोऽस्मि। कोऽत्रः।
etāvācāryapitāmahau tāṃ dṛṣṭavā lajjāyamānau paṭāntāntarhitamukhau sthitau| aho asya varṇāḍhcatā| aho bhāvopapannatā| aho yuktalekhatā| suvyaktamālikhito'yaṃ citrapaṭaḥ| prīto'smi| ko'traḥ|
दुर्योधनः---बादरायण! आनीयतां स विहगवाहनमात्रविस्मितो दूतः।
duryodhanaḥ---bādarāyaṇa! ānīyatāṃ sa vihagavāhanamātravismito dūtaḥ|
काञ्चुकीयः---यदाज्ञापयति महाराजः। (निष्क्रान्तः)
kāñcukīyaḥ---yadājñāpayati mahārājaḥ| (niṣkrāntaḥ)
प्राप्तः किलाध्य वचनादिह पाण्डवानां दौत्येन भृत्य इव कृष्णमतिः स कृष्णः।
prāptaḥ kilādhya vacanādiha pāṇḍavānāṃ dautyena bhṛtya iva kṛṣṇamatiḥ sa kṛṣṇaḥ|
श्रोतुं सखे! त्वमपि सज्जय कर्ण! कर्णौ नारीमृदुनि वचनानि युधिष्ठिरस्य ॥ 13 ॥
śrotuṃ sakhe! tvamapi sajjaya karṇa! karṇau nārīmṛduni vacanāni yudhiṣṭhirasya || 13 ||
वासुदेवः---अद्य खलु धर्मराजवचनाद धनञ्जयाकृत्रिममित्रतया चाहवदर्पमनुक्तग्राहिणं युयोधनं प्रति मयाप्यनुचितदौत्यसमयोऽनुष्ठितः। अथ च,
vāsudevaḥ---adya khalu dharmarājavacanāda dhanañjayākṛtrimamitratayā cāhavadarpamanuktagrāhiṇaṃ yuyodhanaṃ prati mayāpyanucitadautyasamayo'nuṣṭhitaḥ| atha ca,
कृष्णापराभवभूवा रिपुवाहिनीभकुम्भस्थलीदलनतीक्ष्णगदाधरस्य।
kṛṣṇāparābhavabhūvā ripuvāhinībhakumbhasthalīdalanatīkṣṇagadādharasya|
भीमस्य कोपशिकिना युधि पार्थपत्रिचण्डनिलैश्च कुरुवंशवनं विनिष्टम् ॥ 14 ॥
bhīmasya kopaśikinā yudhi pārthapatricaṇḍanilaiśca kuruvaṃśavanaṃ viniṣṭam || 14 ||
आवासाः पार्थिवानां सुरपुरसदृशाः स्वच्छन्दविहिता
āvāsāḥ pārthivānāṃ surapurasadṛśāḥ svacchandavihitā
विस्तीर्णाः शस्त्रसाला बहुविधकरणैः शस्त्रैरुपचिताः ॥
vistīrṇāḥ śastrasālā bahuvidhakaraṇaiḥ śastrairupacitāḥ ||
ऐश्वर्यं स्फीतमेतत् स्वजनपरिभवादासन्नविलयम् ॥ 15 ॥
aiśvaryaṃ sphītametat svajanaparibhavādāsannavilayam || 15 ||
सुयोधनो हि मां दृष्टवा नैव कार्यं करिष्यति ॥ 16 ॥
suyodhano hi māṃ dṛṣṭavā naiva kāryaṃ kariṣyati || 16 ||
काञ्चुकीयः---अथ किमथ किम्। प्रवेष्टुमर्हति पद्मनाभः।
kāñcukīyaḥ---atha kimatha kim| praveṣṭumarhati padmanābhaḥ|
वासुदेवः---(प्रविश्य) कथं कथं मां दृष्ट्वा सम्भ्रान्ताः सर्वक्षत्रियाः। अलमलं सम्भ्रमेण। स्वैरमासतां भवन्तः।
vāsudevaḥ---(praviśya) kathaṃ kathaṃ māṃ dṛṣṭvā sambhrāntāḥ sarvakṣatriyāḥ| alamalaṃ sambhrameṇa| svairamāsatāṃ bhavantaḥ|
दुर्योधनः---कथं कथं केशवं दृष्ट्वा सम्भ्रान्ताः सर्वक्षत्रियाः। अलमलं सम्भ्रमेण। स्मरणीयः पूर्वमाश्रावितो दण्डः। नन्वहमाज्ञप्ता।
duryodhanaḥ---kathaṃ kathaṃ keśavaṃ dṛṣṭvā sambhrāntāḥ sarvakṣatriyāḥ| alamalaṃ sambhrameṇa| smaraṇīyaḥ pūrvamāśrāvito daṇḍaḥ| nanvahamājñaptā|
दुर्योधनः---(आसनात् पतित्वा आत्मगतम्) सुव्यक्तं प्राप्त एव केशवः।
duryodhanaḥ---(āsanāt patitvā ātmagatam) suvyaktaṃ prāpta eva keśavaḥ|
अहो बहुमायोऽयं दूतः। (प्रकाशम्) भो दूत! एतदासनमास्यताम्।
aho bahumāyo'yaṃ dūtaḥ| (prakāśam) bho dūta! etadāsanamāsyatām|
वासुदेवः---आचार्य! आस्यताम्। गाङ्गेयप्रमुखा राजानः! स्वैरमासतां भवन्तः। वयमप्युपविशामः। (उपविश्य) अहो दर्शनीयोऽयं चित्रपटः। मा तावत्। द्रौपदीकेशधर्षणमत्रालिखितमअ। अहो नु खलु,
vāsudevaḥ---ācārya! āsyatām| gāṅgeyapramukhā rājānaḥ! svairamāsatāṃ bhavantaḥ| vayamapyupaviśāmaḥ| (upaviśya) aho darśanīyo'yaṃ citrapaṭaḥ| mā tāvat| draupadīkeśadharṣaṇamatrālikhitamaa| aho nu khalu,
सुयोधनोऽयं स्वजनवमानं पराक्रमं पश्यति बालिशत्वात्।
suyodhano'yaṃ svajanavamānaṃ parākramaṃ paśyati bāliśatvāt|
को नाम लोके स्वयमात्मदोषमुद्धाटयेन्नष्टघृणः सभासु ॥ 18 ॥
ko nāma loke svayamātmadoṣamuddhāṭayennaṣṭaghṛṇaḥ sabhāsu || 18 ||
धर्मात्मजो वायुसुतश्च भीमो भ्रातार्जुनो मे त्रिदशेन्द्रसूनुः।
dharmātmajo vāyusutaśca bhīmo bhrātārjuno me tridaśendrasūnuḥ|
यमौ च तावश्विसुतौ विनीतौ सर्वे सभूत्याः कुशलोपपन्नाः ॥ 19 ॥
yamau ca tāvaśvisutau vinītau sarve sabhūtyāḥ kuśalopapannāḥ || 19 ||
वासुदेवः---सदृशमेतद् गान्धारीपुत्रस्य। अथ किमथ किम्। कुशलिनः सर्वे। भवतो राज्ये शरीरे बाह्याभ्यन्तरे च कुशलमनामयं च पृष्ट्वा विज्ञापयन्ति युधिष्ठिरादयः पाण्डवाः---
vāsudevaḥ---sadṛśametad gāndhārīputrasya| atha kimatha kim| kuśalinaḥ sarve| bhavato rājye śarīre bāhyābhyantare ca kuśalamanāmayaṃ ca pṛṣṭvā vijñāpayanti yudhiṣṭhirādayaḥ pāṇḍavāḥ---
अस्माकमपि धर्म्यं यद् दायाद्यं तद् विभज्यताम् ॥ 20 ॥
asmākamapi dharmyaṃ yad dāyādyaṃ tad vibhajyatām || 20 ||
वने पितृव्यो मृगयाप्रसङ्गतः कृतापराधो मुनिशापमाप्तवान्।
vane pitṛvyo mṛgayāprasaṅgataḥ kṛtāparādho muniśāpamāptavān|
तदाप्रभृत्येव स दारनिस्पृहः परात्मजानां पितृतां कथं व्रजेत् ॥ 21 ॥
tadāprabhṛtyeva sa dāranispṛhaḥ parātmajānāṃ pitṛtāṃ kathaṃ vrajet || 21 ||
विचित्रवीर्यो विषयी विपत्तिं क्षयेण यातः पुनरम्बिकायाम्।
vicitravīryo viṣayī vipattiṃ kṣayeṇa yātaḥ punarambikāyām|
व्यासेन जातो धृतराष्ट्र एष लभेत राज्यं जनकः कथं ते ॥ 22 ॥
vyāsena jāto dhṛtarāṣṭra eṣa labheta rājyaṃ janakaḥ kathaṃ te || 22 ||
एवं परस्परविरोधविवर्धनेन शीघ्रं भवेत् कुरुकुलं नृप! नामशेषम्।
evaṃ parasparavirodhavivardhanena śīghraṃ bhavet kurukulaṃ nṛpa! nāmaśeṣam|
तत् कर्तुमर्हति भवानपकृष्य रोषं यत् त्वां युधिष्ठिरमुखाः प्रणयाद् ब्रुवन्ति ॥ 23 ॥
tat kartumarhati bhavānapakṛṣya roṣaṃ yat tvāṃ yudhiṣṭhiramukhāḥ praṇayād bruvanti || 23 ||
दुर्योधनः---भो दूत! न जानाति भवान् राज्यव्यवहारम्।
duryodhanaḥ---bho dūta! na jānāti bhavān rājyavyavahāram|
राज्यं नाम नृपात्मजैः सहृदयैर्जित्वा रिपून् भुज्यते
rājyaṃ nāma nṛpātmajaiḥ sahṛdayairjitvā ripūn bhujyate
काङ्क्षा चेन्नृपतित्वमाप्तुमचिरात् कुर्वन्तु ते साहसं
kāṅkṣā cennṛpatitvamāptumacirāt kurvantu te sāhasaṃ
स्वैरं वा प्रविशन्तु सान्तमतिभिर्जुष्टं शमायाश्रमम् ॥ 24 ॥
svairaṃ vā praviśantu sāntamatibhirjuṣṭaṃ śamāyāśramam || 24 ||
वासुदेवः---भो सुयोधन! अलं बन्धुजने परुषमभिधातुम्।
vāsudevaḥ---bho suyodhana! alaṃ bandhujane paruṣamabhidhātum|
वञ्चयेदु यः सुहृद्वन्धून् स भवेद् विफलश्रमः ॥ 25 ॥
vañcayedu yaḥ suhṛdvandhūn sa bhaved viphalaśramaḥ || 25 ||
दुर्योधन---स्यालन्तव गुरोर्भूपं कंसं प्रति न ते दया।
duryodhana---syālantava gurorbhūpaṃ kaṃsaṃ prati na te dayā|
वृद्धं स्वपितरं बद्ध्वा हतोऽयं मृत्युना स्वयम् ॥ 27 ॥
vṛddhaṃ svapitaraṃ baddhvā hato'yaṃ mṛtyunā svayam || 27 ||
दुर्योधनः---सर्वथा वञ्चितस्त्वया कंसः। अलमात्मस्तवेन। न शौर्यमेतत्। पश्य,
duryodhanaḥ---sarvathā vañcitastvayā kaṃsaḥ| alamātmastavena| na śauryametat| paśya,
जामातृनाशव्यसनाभितप्ते रोषाभिभूते मगधेश्वरेऽथ।
jāmātṛnāśavyasanābhitapte roṣābhibhūte magadheśvare'tha|
पलायमानस्य भयातुरस्य शौर्यं तदेतत् क्व गतं तवासीत् ॥ 28 ॥
palāyamānasya bhayāturasya śauryaṃ tadetat kva gataṃ tavāsīt || 28 ||
वासुदेवः---भो सुयोधन! देशकालावस्थापेक्षितं खलु शौर्यं नयानुगामिनाम्। इह तिष्ठतु तावदस्मद्गतः परिहासः। स्वकार्यमनुष्टीयताम्।
vāsudevaḥ---bho suyodhana! deśakālāvasthāpekṣitaṃ khalu śauryaṃ nayānugāminām| iha tiṣṭhatu tāvadasmadgataḥ parihāsaḥ| svakāryamanuṣṭīyatām|
सम्बन्धो बन्धुभिः श्रेयान् लोकयोरुभयोरपि ॥ 29 ॥
sambandho bandhubhiḥ śreyān lokayorubhayorapi || 29 ||
दुर्योधनः---देवात्मजैर्मनुष्याणां कथं वा बन्धुता भवेत्।
duryodhanaḥ---devātmajairmanuṣyāṇāṃ kathaṃ vā bandhutā bhavet|
पिष्टपेषणमेतावत् पर्याप्तं छिद्यतां कथा ॥ 30 ॥
piṣṭapeṣaṇametāvat paryāptaṃ chidyatāṃ kathā || 30 ||
हन्त सङ्क्षोभयाम्येनं वचोभिः परुषाक्षरैः ॥ 31 ॥
hanta saṅkṣobhayāmyenaṃ vacobhiḥ paruṣākṣaraiḥ || 31 ||
(प्रकाशम्) भो सुयोधन! किं न जानीषेऽर्जुनस्य बलपराक्रमम्।
(prakāśam) bho suyodhana! kiṃ na jānīṣe'rjunasya balaparākramam|
वह्नेः खण्डवमश्नतः सुमहती वृष्टिः शरैश्छादिता
vahneḥ khaṇḍavamaśnataḥ sumahatī vṛṣṭiḥ śaraiśchāditā
नन्वेकेन तदा विराटनगरे भीष्मादयो निर्जिताः ॥ 32 ॥
nanvekena tadā virāṭanagare bhīṣmādayo nirjitāḥ || 32 ||
विक्रोशन् घोषयात्रायां फल्गुनेनैव मोक्षितः ॥ 33 ॥
vikrośan ghoṣayātrāyāṃ phalgunenaiva mokṣitaḥ || 33 ||
अन्यथा सागरान्तां गां हरिष्यन्ति हि पाण्डवाः ॥ 34 ॥
anyathā sāgarāntāṃ gāṃ hariṣyanti hi pāṇḍavāḥ || 34 ||
दुर्योधनः---कथं कथम्। हरिष्यन्ति हि पाण्डवाः।
duryodhanaḥ---kathaṃ katham| hariṣyanti hi pāṇḍavāḥ|
प्रहरति यदि युद्धे मारुतो भीमरूपी प्रहरति यदि साक्षात् पार्थरूपेण शक्रः। परुषवचनदक्ष! त्वद्वचोबिर्न दास्ये तृणमपि पितृभुक्ते वीर्यगुप्ते स्वराज्ये ॥ 35 ॥
praharati yadi yuddhe māruto bhīmarūpī praharati yadi sākṣāt pārtharūpeṇa śakraḥ| paruṣavacanadakṣa! tvadvacobirna dāsye tṛṇamapi pitṛbhukte vīryagupte svarājye || 35 ||
वासुदेवः---भोः कुरुकुलकलङ्कभूत! अयशोलुब्ध! वयं किल तृणान्तराभिभाषकाः।
vāsudevaḥ---bhoḥ kurukulakalaṅkabhūta! ayaśolubdha! vayaṃ kila tṛṇāntarābhibhāṣakāḥ|
दुर्योधनः---भो गोपालक! तृणआन्तराभिभाष्यो भवान्।
duryodhanaḥ---bho gopālaka! tṛṇaāntarābhibhāṣyo bhavān|
मल्लानपि सुनिर्लज्जो वक्तुमिच्छसि साधुभिः ॥ 36 ॥
mallānapi sunirlajjo vaktumicchasi sādhubhiḥ || 36 ||
अहमवधृतपाण्डरातपत्रो द्विजवरहस्तधृताम्बुसिक्तमूर्धा।
ahamavadhṛtapāṇḍarātapatro dvijavarahastadhṛtāmbusiktamūrdhā|
अवनतनृपमण्डलानुयात्रैः सह कथयामि भवद्विधैर्न भाषे ॥ 37 ॥
avanatanṛpamaṇḍalānuyātraiḥ saha kathayāmi bhavadvidhairna bhāṣe || 37 ||
दुर्योधनः---कथं यास्यति किल केशवः। दुःशासन! दुर्मर्षण! दुर्मुख! दुर्बुद्धे! दुष्टेश्वर!दूतसमुदचारमतिक्रान्तः केशवो बध्यताम्। कथमशक्ताः। दुःशासन ! न शमर्थः खल्वसि।
duryodhanaḥ---kathaṃ yāsyati kila keśavaḥ| duḥśāsana! durmarṣaṇa! durmukha! durbuddhe! duṣṭeśvara!dūtasamudacāramatikrāntaḥ keśavo badhyatām| kathamaśaktāḥ| duḥśāsana ! na śamarthaḥ khalvasi|
करितुरगनिहन्ता कंसहन्ता स कृष्णः पशुपकुलनिवासादानुजीव्यानभिज्ञः।
karituraganihantā kaṃsahantā sa kṛṣṇaḥ paśupakulanivāsādānujīvyānabhijñaḥ|
हृतभुजबलवीर्यः पार्थिवानां समक्षं स्वव चनकृतदोषो बध्यतामेष शीघ्रम् ॥ 39 ॥
hṛtabhujabalavīryaḥ pārthivānāṃ samakṣaṃ svava canakṛtadoṣo badhyatāmeṣa śīghram || 39 ||
अयमाशक्तः। मातुल! बध्यतामयं केशवः। कथं पराङ्मुखः पतति। भवतु, अहमेव पाशैर्वधनामि। (उपसर्पति।)
ayamāśaktaḥ| mātula! badhyatāmayaṃ keśavaḥ| kathaṃ parāṅmukhaḥ patati| bhavatu, ahameva pāśairvadhanāmi| (upasarpati|)
वासुदेवः---कथं बद्धुकामो मां किल सुयोधनः। भवतु, सुयोधनस्य सामर्ध्यं पश्यामि। (विश्वरूपमाश्थितः।)
vāsudevaḥ---kathaṃ baddhukāmo māṃ kila suyodhanaḥ| bhavatu, suyodhanasya sāmardhyaṃ paśyāmi| (viśvarūpamāśthitaḥ|)
आः तिष्ठेदानीं कथं न दृष्टः केशवः। अयं केशवः। अहो ह्रस्वत्वं केशवस्य। आः तिष्ठेदानीम्। कथं न दृष्टः केशवः। अयं केशवः। अहो दीर्घत्वं केशवस्य। कथं न दृष्टः केशवः। अयं केशवः। सर्वत्र मन्त्रशालायां केशवा भवन्ति। किमिदानीं करिष्ये। भवतु, दृष्टम्। भो भो राजानः ! एकेनैकः केशवो बध्यताम्। कथं स्वयमेव पाशैर्बद्धाः पतन्ति राजानः।
āḥ tiṣṭhedānīṃ kathaṃ na dṛṣṭaḥ keśavaḥ| ayaṃ keśavaḥ| aho hrasvatvaṃ keśavasya| āḥ tiṣṭhedānīm| kathaṃ na dṛṣṭaḥ keśavaḥ| ayaṃ keśavaḥ| aho dīrghatvaṃ keśavasya| kathaṃ na dṛṣṭaḥ keśavaḥ| ayaṃ keśavaḥ| sarvatra mantraśālāyāṃ keśavā bhavanti| kimidānīṃ kariṣye| bhavatu, dṛṣṭam| bho bho rājānaḥ ! ekenaikaḥ keśavo badhyatām| kathaṃ svayameva pāśairbaddhāḥ patanti rājānaḥ|
मत्कार्मुकोदरविनिःसृतबाणजालैर्विद्धक्षरत्क्षतजरञ्जितसर्वगात्रम्
matkārmukodaraviniḥsṛtabāṇajālairviddhakṣaratkṣatajarañjitasarvagātram
पश्यन्तु पाण्डुतनयाः शिबिरोपनोतं त्वां बाष्परुद्धनयनाः परिनिःश्वसन्तः ॥ 41 ॥
paśyantu pāṇḍutanayāḥ śibiropanotaṃ tvāṃ bāṣparuddhanayanāḥ pariniḥśvasantaḥ || 41 ||
वासुदेवः---भवतु, पाण्डवानां पार्यमहमेव साधयामि। भोः सुदर्शन! इतस्तावत्।
vāsudevaḥ---bhavatu, pāṇḍavānāṃ pāryamahameva sādhayāmi| bhoḥ sudarśana! itastāvat|
श्रुत्वा गिरं भगवतो विपुलप्रसादन्निर्धावितोऽस्मि परिवारिततोयदौघः।
śrutvā giraṃ bhagavato vipulaprasādannirdhāvito'smi parivāritatoyadaughaḥ|
कस्मिन् खलु प्रकुपितः कमलायताक्षः कस्याद्य मूर्धनि मया प्रविजृम्भितव्यम् ॥ 42 ॥
kasmin khalu prakupitaḥ kamalāyatākṣaḥ kasyādya mūrdhani mayā pravijṛmbhitavyam || 42 ||
(विलोक्य) अये अयं भगवान् हस्तिनपुरद्वारे दूतसमुदाचारेणोपस्थितः। कुतः खल्वापः, कुतः खल्वापः। भगवति आकाशगङ्गे! आपस्तावत्। हन्त स्रवति। (आचम्योपसृत्य) जयतु भगवान् नारायणः। (प्रणमति।)
(vilokya) aye ayaṃ bhagavān hastinapuradvāre dūtasamudācāreṇopasthitaḥ| kutaḥ khalvāpaḥ, kutaḥ khalvāpaḥ| bhagavati ākāśagaṅge! āpastāvat| hanta sravati| (ācamyopasṛtya) jayatu bhagavān nārāyaṇaḥ| (praṇamati|)
सुदर्शनः---कथं कथं कर्मकाल इति। आज्ञापयतु भगवपानाज्ञापयतु।
sudarśanaḥ---kathaṃ kathaṃ karmakāla iti| ājñāpayatu bhagavapānājñāpayatu|
किं मेरुमन्दरकुलं परिवर्तयामि सङ्क्षोभयामि सकलं मकरालयं वा।
kiṃ merumandarakulaṃ parivartayāmi saṅkṣobhayāmi sakalaṃ makarālayaṃ vā|
नक्षत्रवंशमखिलं भुवि पातयामि नाशक्यमस्ति मम देव! तव प्रसादात् ॥ 44 ॥
nakṣatravaṃśamakhilaṃ bhuvi pātayāmi nāśakyamasti mama deva! tava prasādāt || 44 ||
वासुदेवः---भोः सुदर्शन! इतस्तावत्। भोः सुयोधन!
vāsudevaḥ---bhoḥ sudarśana! itastāvat| bhoḥ suyodhana!
यदि लवणजलं वा कन्दरं वा गिरीणां ग्रहगणचरितं वा वायुमार्गं प्रयासि।
yadi lavaṇajalaṃ vā kandaraṃ vā girīṇāṃ grahagaṇacaritaṃ vā vāyumārgaṃ prayāsi|
मम भुजबलयोगप्राप्तसञ्जातवेगं भवतु चपल! चक्रं कालचक्रं तवाद्य ॥ 45 ॥
mama bhujabalayogaprāptasañjātavegaṃ bhavatu capala! cakraṃ kālacakraṃ tavādya || 45 ||
सुदर्शनः---भोः सुयोधनहतक!(इति पुनर्विचार्य) प्रसीदतु प्रसीदतु भगवान् नारायणः।
sudarśanaḥ---bhoḥ suyodhanahataka!(iti punarvicārya) prasīdatu prasīdatu bhagavān nārāyaṇaḥ|
Open in the reading appपठन ऐप में खोलेंContentsविषय-सूचीBack to the Libraryग्रन्थालय पर लौटें