अर्थ
arthamn
प्रमाण प्रयोजन Sourceस्रोत
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए Multiple recorded meanings Sources belowस्रोत नीचे देखें
Report a problemसमस्या बताएँहिन्दी
अर्थ artha mn
वेद-मन्त्रों में इसका अर्थ
अर्थ artha verb root
अर्थ artha
English
संस्कृत
अर्थ artha
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Definitionsपरिभाषाएँ
- t ka ṅa yācane । iti kavikalpadrumaḥ ॥ ṅa arthayate arthāpayate । prārthayatyalpamūlyānītyādau prārthanaṃ prārthaḥ paścāt prārthaṃ karoti iti ñau parasmaipadaṃ । iti durgādāsaḥ ॥Sourceस्रोत
अर्थ artha
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Definitionsपरिभाषाएँ
- puṃ, (artha + ghañ .) viṣayaḥ । yācñā । dhanaṃ । kāraṇaṃ । vastu । śabdapratipādyaḥ । nivṛttiḥ । prayojanaṃ । iti medinī ॥ prakāraḥ । iti hemacandraḥ ॥ (dhanārthe yathā, -“arthena balavān sarvvaḥ arthādbhavati paṇḍitaḥ” । iti hitopadeśe । ayañca trivargasyāntargataḥ । “kasyārthadharmmau vada pīḍayāmi sindhostaṭāvoghaiva pravṛddhaḥ .” iti kubhārasambhave । “tamasolakṣaṇaṃ kāmo rājasastvartha ucyate sattvasya lakṣaṇaṃ dharmmaḥ śreṣṭhyameṣāṃ yathottaraṃ” ॥ iti manuḥ । śabdapratipādyaḥ । śabdānāmabhidheyaḥ । “vāgarthāviva saṃpṛktau vāgarthapratipattaye” । iti radhuvaṃśe । abhidheye । alaṅkāraśāstrādau arthastrividhaḥ, vācyo lakṣyo vyaṅgaśceti ।Sourceस्रोत
अर्थ artha
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Definitionsपरिभाषाएँ
- pu0 artha bhāvakarmmādau yayāyatham ac । 1 abhidheye 2 śabdaśaktyā vodhyepadārthe ca “tadadoṣau śabdārthāvanalaṅkṛtī punaḥ kvāpi” kā0 pra0 ālaṅkārikamate sa ca arthastrividhaḥ vācyo lakṣyovyaṅgyaśceti bhedāt । “arthovācyaśca lakṣyaśca vyaṅgyaśceti tridhā mataḥ । vācyo'rtho'bhidhayā bodhyo lakṣyolakṣaṇayā mataḥ । vyaddhyovyañjanayā tāḥ syustisraḥ śabdasya śaktayaḥ” sā0 da0 । tāśca tattacchabde vakṣyante । anyamate “tātparyyākhyāṃ vṛttimāhuḥ padārthānvayabodhane । tātparyyārthaṃ tadarthañca vākyaṃ tadbodhakaṃpare” । iti tātparyya pratipādyo'pyaparaḥ arthabhedaḥ । sa ca abhihitānvayaśabde vivṛtaḥ । 3 dhane । tasya sarvvairarthanīyatvāttathātvam “ajarāmaravat prājñovidyāmarthāṃśca cintayet” “arthasyopārjjane kleśastato'pi parirakṣaṇe” nīti0 । sacārthastrividhaḥ śuklaḥ śavalaḥ kṛṣṇaśceti bhedāt yathā “atha gṛhāśramiṇastrividho'rthobhavati । śuklaḥ śavalo'sitaśceti । śuklenārthena yadaihikaṃ karoti taddevamāsādayati । yacchabalena tanmānuṣyam, yatkṛṣṇena tattiryyaktvam ॥ svavṛttyupārjitaṃ sarvvaṃ sarvveṣāṃ śuklam । anantaravṛttyupāttaṃ śavalam । antaritavṛttyupāttañca kṛṣṇam । kramāgataṃ prītidāyam prāptañca saha bhāryyayā । aviśeṣeṇa sarvveṣāṃ dhanaṃ śuklaṃ prakīrttitam ॥ utkocaśuklasaṃprāptamavikreyasya vikraye । kṛtopakārādāptañca śavalaṃ samudāhṛtam ॥ pārśviṃkadyūtacauryyāptaṃ pratirūpakasāhasaiḥ । vyājenopārjitaṃ yacca tat kṛṣṇaṃ samudāhṛtam ॥ yathāvidhena dravyeṇa yatkiñjit kurute naraḥ । tathābidhamavāpnoti sa phalaṃ pretyacehaca” viṣṇu0 sū0 ॥ 4 prayo jane iṣṭe । prayojanañca icchāviṣayaḥ । tacca gauṇamukhyabhe dena dvividham yatra anyecchānadhīnecchā jāyate tat mukhyaṃ yathā sukhaṃ duḥkhābhāvaśca tayoricchāyā anyecchānadhīnatvāt । sākṣāt paramparayā vā tatsādhanaṃ tu gauṇaṃ tatra sukhaduḥkhābhāvecchayaiva icchodayāt gauṇatvam । prabojanañca yadyapi nānāvidham tathāpi śāstrakāraiḥ prādhānyena dharmmārthakāmamokṣarūpāṇi catvāryevāṅgīkṛtāni tatraiva sarvvaprayojanānāmantarbhāvāt । taeva catvāraḥ ṣuruṣārthāḥ puruṣeṇeṣyamāṇatvāt । māṃkhyāsta sargāpavargātmakaṃ dvividhaṃ puruṣārthamāhuḥpuruṣasya prayojanamuddiśya prakṛteḥ pravarttanāt । evaṃ caturvidhe dvividhe vā puruṣārthe matabhedena sthite teṣu madhye mokṣaeva paramapuruṣārthaḥ “atha trividhaduḥkhātyantanivṛttiratyantapuruṣāṣārthaḥ” sā0 sṛ0 । “iha khalu dharmmārthakāmamokṣākhyeṣu caturvidhapuruṣārtheṣu mokṣaeva paramapuruṣārthaṃ” ve0 pa0 । duḥkhātyantanivṛttirūpamukhyaprayojanasya anyecchānadhīnecchāviṣayatvāt prādhānyam । dharmmārthakāmāstu tatsādhanāni tatrāpi dharmmo'rthasādhanam arthaḥ kāmasya …Sourceस्रोत
अर्थ artha
For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए
Words of the same meaningपर्यायाः
अर्थ artha
अर्थ artha
Sources of the readings shown hereयहाँ दिखाए गए अर्थों के स्रोत
- वैदिक पद-पदार्थ 3 meanings3 अर्थ
- Digital Corpus of Sanskrit (DCS), lexicon table lookup/dictionary.csv 3 meanings3 अर्थ
- Samsaadhanii Sanskrit–Hindi tables (scl, MT/data/hi: noun.txt, verb.txt, avy.txt), revision 1ec51dc4cbfecf271e4f3cb0bba41f25b5921572 3 meanings3 अर्थ
- Rādhākāntadeva, Śabdakalpadruma, Cologne Digital Sanskrit Dictionaries edition 2 meanings2 अर्थ
- Tārānātha Tarkavācaspati, Vācaspatya, Cologne Digital Sanskrit Dictionaries edition 1 meaning1 अर्थ
- Amarakośa synonym lists (indic-dict 'amara-onto' Babylon file) 3 meanings3 अर्थ
Every meaning names its own source. Follow the source below a meaning to see its entry and exact wording. Credits and licences:हर अर्थ अपना स्रोत बताता है। किसी अर्थ के नीचे स्रोत खोलकर उसकी प्रविष्टि और मूल शब्द देखें। श्रेय और अनुज्ञप्तियाँ: Sources and creditsस्रोत और श्रेय
Forms used in the textsग्रन्थों में प्रयुक्त रूप
A number beside a form shows how often it occurs in the texts.रूप के पास दी संख्या बताती है कि वह ग्रन्थों में कितनी बार आया है।
| Formरूप | What it isक्या है | Times usedकितनी बार |
|---|---|---|
| अर्थम्artham | noun, accusative, singular, masculine | 4694× |
| अर्थartha | noun, compound member | 2779× |
| अर्थःarthaḥ | noun, nominative, singular, masculine | 2361× |
| अर्थेarthe | noun, locative, singular, masculine | 1286× |
| अर्थायarthāya | noun, dative, singular, masculine | 355× |
| अर्थाःarthāḥ | noun, nominative, plural, masculine | 320× |
| अर्थान्arthān | noun, accusative, plural, masculine | 254× |
| अर्थम्artham | noun, nominative, singular, neuter | 210× |
| अर्थम्artham | noun, accusative, singular, neuter | 195× |
| अर्थस्यarthasya | noun, genitive, singular, masculine | 159× |
| अर्थेनarthena | noun, instrumental, singular, masculine | 151× |
| अर्थेषुartheṣu | noun, locative, plural, masculine | 149× |
In a mantraमन्त्र में प्रयोग
Mantras that contain this word. An example does not say which meaning applies; each meaning names its own source.ये वे मन्त्र हैं जिनमें यह शब्द आता है। उदाहरण यह नहीं बताता कि कौन-सा अर्थ लागू है; हर अर्थ अपना स्रोत बताता है।
अ॒ग्निर्धि॒या स चे॑तति के॒तुर्य॒ज्ञस्य॑ पू॒र्व्यः । अर्थं॒ ह्य॑स्य त॒रणि॑ ॥
अर्थ॒मिद्वा उ॑ अ॒र्थिन॒ आ जा॒या यु॑वते॒ पति॑म् । तु॒ञ्जाते॒ वृष्ण्यं॒ पयः॑ परि॒दाय॒ रसं॑ दुहे वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑दसी ॥
Where it is usedकहाँ आया है
Occurrences of this headword in Vedic word analysisवैदिक पदपाठ में इस शब्द के प्रयोग
- Ṛgvedaऋग्वेद 40
- Yajurvedaयजुर्वेद 4
- Sāmavedaसामवेद 2
- Atharvavedaअथर्ववेद 5
These counts are for the word as written, in any meaning. They do not show which meaning is right.ये संख्याएँ शब्द के रूप की हैं, किसी भी अर्थ में। इनसे यह नहीं पता चलता कि कौन-सा अर्थ ठीक है।
Used 13,867 times in the textsग्रन्थों में 13,867 बार प्रयुक्त
- Ṛgveda 3.11.3 अग्निर्धिया स चेतति केतुर्यज्ञस्य पूर्व्यः…
- Ṛgveda 1.105.2 अर्थमिद्वा उ अर्थिन आ जाया…
- Ṛgveda 1.144.3 युयूषतः सवयसा तदिद्वपुः समानमर्थं वितरित्रता…
- Ṛgveda 1.10.2 यत्सानोः सानुमारुहद्भूर्यस्पष्ट कर्त्वम् । तदिन्द्रो…
- Ṛgveda 1.38.2 क्व नूनं कद्वो अर्थं गन्ता…
- Ṛgveda 1.95.1 द्वे विरूपे चरतः स्वर्थे अन्यान्या…
- Ṛgveda 1.113.6 क्षत्राय त्वं श्रवसे त्वं महीया…
- Ṛgveda 1.124.1 उषा उच्छन्ती समिधाने अग्ना उद्यन्त्सूर्य…
- Ṛgveda 1.130.5 त्वं वृथा नद्य इन्द्र सर्तवेऽच्छा…
- Ṛgveda 1.141.11 अस्मे रयिं न स्वर्थं दमूनसं…
Citeउद्धरण
अर्थ (artha). Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/artha