Skip to contentसामग्री पर जाएँ
संस्कृत विद्याSanskrit Vidya

अर्थ

arthamn

Add to my notesमेरे नोट्स में जोड़ें

Citeउद्धरण

अर्थ (artha). Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/artha

प्रमाण प्रयोजन Sourceस्रोत

For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए Multiple recorded meanings Sources belowस्रोत नीचे देखें

Report a problemसमस्या बताएँ

हिन्दी

अर्थ artha mn

वेद-मन्त्रों में इसका अर्थ

  1. प्रमाण प्रयोजन कोस्रोत
  2. जो प्राप्त होता है उसकोस्रोत
  3. धनादि पदार्थ की सिद्धि करने की इच्छा करते हैंस्रोत

अर्थ artha verb root

केवल संदर्भ के लिए

शब्दकोश के अर्थ

  1. याचना करनास्रोत
  2. मांगनास्रोत

अर्थ artha

केवल संदर्भ के लिए

शब्दकोश के अर्थ

  1. अर्थस्रोत

All 16 readingsसभी 16 अर्थ · हिन्दी

English

For reference only

Definitions

  1. aimSource
  2. wantingSource
  3. (in law) lawsuitSource

All 71 readingsसभी 71 अर्थ · English

संस्कृत

अर्थ artha

For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए

Definitionsपरिभाषाएँ

  1. t ka ṅa yācane । iti kavikalpadrumaḥ ॥ ṅa arthayate arthāpayate । prārthayatyalpamūlyānītyādau prārthanaṃ prārthaḥ paścāt prārthaṃ karoti iti ñau parasmaipadaṃ । iti durgādāsaḥ ॥Sourceस्रोत

अर्थ artha

For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए

Definitionsपरिभाषाएँ

  1. puṃ, (artha + ghañ .) viṣayaḥ । yācñā । dhanaṃ । kāraṇaṃ । vastu । śabdapratipādyaḥ । nivṛttiḥ । prayojanaṃ । iti medinī ॥ prakāraḥ । iti hemacandraḥ ॥ (dhanārthe yathā, -“arthena balavān sarvvaḥ arthādbhavati paṇḍitaḥ” । iti hitopadeśe । ayañca trivargasyāntargataḥ । “kasyārthadharmmau vada pīḍayāmi sindhostaṭāvoghaiva pravṛddhaḥ .” iti kubhārasambhave । “tamasolakṣaṇaṃ kāmo rājasastvartha ucyate sattvasya lakṣaṇaṃ dharmmaḥ śreṣṭhyameṣāṃ yathottaraṃ” ॥ iti manuḥ । śabdapratipādyaḥ । śabdānāmabhidheyaḥ । “vāgarthāviva saṃpṛktau vāgarthapratipattaye” । iti radhuvaṃśe । abhidheye । alaṅkāraśāstrādau arthastrividhaḥ, vācyo lakṣyo vyaṅgaśceti ।Sourceस्रोत

अर्थ artha

For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए

Definitionsपरिभाषाएँ

  1. pu0 artha bhāvakarmmādau yayāyatham ac । 1 abhidheye 2 śabdaśaktyā vodhyepadārthe ca “tadadoṣau śabdārthāvanalaṅkṛtī punaḥ kvāpi” kā0 pra0 ālaṅkārikamate sa ca arthastrividhaḥ vācyo lakṣyovyaṅgyaśceti bhedāt । “arthovācyaśca lakṣyaśca vyaṅgyaśceti tridhā mataḥ । vācyo'rtho'bhidhayā bodhyo lakṣyolakṣaṇayā mataḥ । vyaddhyovyañjanayā tāḥ syustisraḥ śabdasya śaktayaḥ” sā0 da0 । tāśca tattacchabde vakṣyante । anyamate “tātparyyākhyāṃ vṛttimāhuḥ padārthānvayabodhane । tātparyyārthaṃ tadarthañca vākyaṃ tadbodhakaṃpare” । iti tātparyya pratipādyo'pyaparaḥ arthabhedaḥ । sa ca abhihitānvayaśabde vivṛtaḥ । 3 dhane । tasya sarvvairarthanīyatvāttathātvam “ajarāmaravat prājñovidyāmarthāṃśca cintayet” “arthasyopārjjane kleśastato'pi parirakṣaṇe” nīti0 । sacārthastrividhaḥ śuklaḥ śavalaḥ kṛṣṇaśceti bhedāt yathā “atha gṛhāśramiṇastrividho'rthobhavati । śuklaḥ śavalo'sitaśceti । śuklenārthena yadaihikaṃ karoti taddevamāsādayati । yacchabalena tanmānuṣyam, yatkṛṣṇena tattiryyaktvam ॥ svavṛttyupārjitaṃ sarvvaṃ sarvveṣāṃ śuklam । anantaravṛttyupāttaṃ śavalam । antaritavṛttyupāttañca kṛṣṇam । kramāgataṃ prītidāyam prāptañca saha bhāryyayā । aviśeṣeṇa sarvveṣāṃ dhanaṃ śuklaṃ prakīrttitam ॥ utkocaśuklasaṃprāptamavikreyasya vikraye । kṛtopakārādāptañca śavalaṃ samudāhṛtam ॥ pārśviṃkadyūtacauryyāptaṃ pratirūpakasāhasaiḥ । vyājenopārjitaṃ yacca tat kṛṣṇaṃ samudāhṛtam ॥ yathāvidhena dravyeṇa yatkiñjit kurute naraḥ । tathābidhamavāpnoti sa phalaṃ pretyacehaca” viṣṇu0 sū0 ॥ 4 prayo jane iṣṭe । prayojanañca icchāviṣayaḥ । tacca gauṇamukhyabhe dena dvividham yatra anyecchānadhīnecchā jāyate tat mukhyaṃ yathā sukhaṃ duḥkhābhāvaśca tayoricchāyā anyecchānadhīnatvāt । sākṣāt paramparayā vā tatsādhanaṃ tu gauṇaṃ tatra sukhaduḥkhābhāvecchayaiva icchodayāt gauṇatvam । prabojanañca yadyapi nānāvidham tathāpi śāstrakāraiḥ prādhānyena dharmmārthakāmamokṣarūpāṇi catvāryevāṅgīkṛtāni tatraiva sarvvaprayojanānāmantarbhāvāt । taeva catvāraḥ ṣuruṣārthāḥ puruṣeṇeṣyamāṇatvāt । māṃkhyāsta sargāpavargātmakaṃ dvividhaṃ puruṣārthamāhuḥpuruṣasya prayojanamuddiśya prakṛteḥ pravarttanāt । evaṃ caturvidhe dvividhe vā puruṣārthe matabhedena sthite teṣu madhye mokṣaeva paramapuruṣārthaḥ “atha trividhaduḥkhātyantanivṛttiratyantapuruṣāṣārthaḥ” sā0 sṛ0 । “iha khalu dharmmārthakāmamokṣākhyeṣu caturvidhapuruṣārtheṣu mokṣaeva paramapuruṣārthaṃ” ve0 pa0 । duḥkhātyantanivṛttirūpamukhyaprayojanasya anyecchānadhīnecchāviṣayatvāt prādhānyam । dharmmārthakāmāstu tatsādhanāni tatrāpi dharmmo'rthasādhanam arthaḥ kāmasya …Sourceस्रोत

अर्थ artha

अर्थ artha

For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए

Words of the same meaningपर्यायाः

अर्थ artha

For reference onlyकेवल संदर्भ के लिए

Words of the same meaningपर्यायाः

All 8 readingsसभी 8 अर्थ · संस्कृत

Sources of the readings shown hereयहाँ दिखाए गए अर्थों के स्रोत

Every meaning names its own source. Follow the source below a meaning to see its entry and exact wording. Credits and licences:हर अर्थ अपना स्रोत बताता है। किसी अर्थ के नीचे स्रोत खोलकर उसकी प्रविष्टि और मूल शब्द देखें। श्रेय और अनुज्ञप्तियाँ: Sources and creditsस्रोत और श्रेय

Forms used in the textsग्रन्थों में प्रयुक्त रूप

A number beside a form shows how often it occurs in the texts.रूप के पास दी संख्या बताती है कि वह ग्रन्थों में कितनी बार आया है।

FormरूपWhat it isक्या हैTimes usedकितनी बार
अर्थम्arthamnoun, accusative, singular, masculine4694×
अर्थarthanoun, compound member2779×
अर्थःarthaḥnoun, nominative, singular, masculine2361×
अर्थेarthenoun, locative, singular, masculine1286×
अर्थायarthāyanoun, dative, singular, masculine355×
अर्थाःarthāḥnoun, nominative, plural, masculine320×
अर्थान्arthānnoun, accusative, plural, masculine254×
अर्थम्arthamnoun, nominative, singular, neuter210×
अर्थम्arthamnoun, accusative, singular, neuter195×
अर्थस्यarthasyanoun, genitive, singular, masculine159×
अर्थेनarthenanoun, instrumental, singular, masculine151×
अर्थेषुartheṣunoun, locative, plural, masculine149×

All formsसभी रूप

In a mantraमन्त्र में प्रयोग

Mantras that contain this word. An example does not say which meaning applies; each meaning names its own source.ये वे मन्त्र हैं जिनमें यह शब्द आता है। उदाहरण यह नहीं बताता कि कौन-सा अर्थ लागू है; हर अर्थ अपना स्रोत बताता है।

अ॒ग्निर्धि॒या स चे॑तति के॒तुर्य॒ज्ञस्य॑ पू॒र्व्यः । अर्थं॒ ह्य॑स्य त॒रणि॑ ॥

Ṛgveda 3.11.3

अर्थ॒मिद्वा उ॑ अ॒र्थिन॒ आ जा॒या यु॑वते॒ पति॑म् । तु॒ञ्जाते॒ वृष्ण्यं॒ पयः॑ परि॒दाय॒ रसं॑ दुहे वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑दसी ॥

Ṛgveda 1.105.2

Where it is usedकहाँ आया है

Occurrences of this headword in Vedic word analysisवैदिक पदपाठ में इस शब्द के प्रयोग

  • Ṛgvedaऋग्वेद 40
  • Yajurvedaयजुर्वेद 4
  • Sāmavedaसामवेद 2
  • Atharvavedaअथर्ववेद 5

These counts are for the word as written, in any meaning. They do not show which meaning is right.ये संख्याएँ शब्द के रूप की हैं, किसी भी अर्थ में। इनसे यह नहीं पता चलता कि कौन-सा अर्थ ठीक है।

Used 13,867 times in the textsग्रन्थों में 13,867 बार प्रयुक्त

Find this word in the textsग्रन्थों में यह शब्द खोजें
Add to my notesमेरे नोट्स में जोड़ें

Citeउद्धरण

अर्थ (artha). Sanskrit Vidya · digital edition 2.6.1. https://sanskritvidya.com/word/artha

Open in the Dictionaryशब्दकोश में खोलें