Skip to contentसामग्री पर जाएँ
संस्कृत विद्याSanskrit Vidya

अविमारकम् ३

Avimāraka of Bhāsa, chapter 3 (द्वितीयोऽङ्कः), part 1 of 2Avimāraka of Bhāsa, अध्याय 3 (द्वितीयोऽङ्कः), भाग 1 / 2

(ततः प्रविशति विदूषकः)

(tataḥ praviśati vidūṣakaḥ)

१

अनार्षFor reference only. Not recommended as a model for Sanskrit as Deva Bhāṣā.केवल सन्दर्भ हेतु। देववाणी संस्कृत के आदर्श के रूप में इसकी अनुशंसा नहीं है।

विदूषकः - भो! ण जाणन्ति अवत्थाविसेसं इस्सरपुत्ता णाम। अदो तत्तभवं अविमारओ इसिसावेण कुळपरिब्भंसं अन्तअकुळप्पवासं अत्तणो

vidūṣakaḥ - bho! ṇa jāṇanti avatthāvisesaṃ issaraputtā ṇāma| ado tattabhavaṃ avimārao isisāveṇa kuḻaparibbhaṃsaṃ antaakuḻappavāsaṃ attaṇo

२

विण्णाणं गुरुजणं च अचिन्तअन्तो जदा हत्थिसम्भमदिअसे कुन्तिभोअदुहिआ कुरङ्गी दिट्ठा, तदप्पहुदि अण्णादिसो विअ

viṇṇāṇaṃ gurujaṇaṃ ca acintaanto jadā hatthisambhamadiase kuntibhoaduhiā kuraṅgī diṭṭhā, tadappahudi aṇṇādiso via

३

संवुत्तो। ही ही किं बहुणा, मए वि सह गोÏट्ठ णेच्छदि, सव्वआळं चिन्तअन्तो अहिरमदि। सच्चो खु लोअप्पवादो सङ्घआरिणो

saṃvutto| hī hī kiṃ bahuṇā, mae vi saha goÏṭṭha ṇecchadi, savvaāḻaṃ cintaanto ahiramadi| sacco khu loappavādo saṅghaāriṇo

४

अणत्थ त्ति। को एत्थ सम्बन्धो। सराअदारिआ सअं अन्तज त्ति। अहं पि दाव बम्हणपरिवादं परिहरन्तो बम्हणकुलेसु परिब्भमिअ

aṇattha tti| ko ettha sambandho| sarāadāriā saaṃ antaja tti| ahaṃ pi dāva bamhaṇaparivādaṃ pariharanto bamhaṇakulesu paribbhamia

५

पच्छण्णो तत्तहोदो आवासं एव्व गच्छामि। (भोः! न जानन्त्यवस्थाविशेषमीश्वरपुत्रा नाम। अतस्तत्रभवान् अविमारकः ऋषिशापेन

pacchaṇṇo tattahodo āvāsaṃ evva gacchāmi| (bhoḥ! na jānantyavasthāviśeṣamīśvaraputrā nāma| atastatrabhavān avimārakaḥ ṛṣiśāpena

६

कुलपरिभ्रंशमन्त्यजकुलप्रवासमात्मनो विज्ञानां गुरुजनं चाचिन्तयन् यदा हस्तिसम्भ्रमदिवसे कुन्तिभोजदुहिता कुरङ्गी दृष्टा, तदा

kulaparibhraṃśamantyajakulapravāsamātmano vijñānāṃ gurujanaṃ cācintayan yadā hastisambhramadivase kuntibhojaduhitā kuraṅgī dṛṣṭā, tadā

७

प्रभृत्यन्यादृश इव संवृत्तः। ही ही किं बहुना, मयापि सह गोष्ठीं नेच्छति, सर्वकालं चिन्तयन्नभिरमते। सत्यः खलु लोकप्रवादः11

prabhṛtyanyādṛśa iva saṃvṛttaḥ| hī hī kiṃ bahunā, mayāpi saha goṣṭhīṃ necchati, sarvakālaṃ cintayannabhiramate| satyaḥ khalu lokapravādaḥ11

८

सङ्गचारिणोऽनर्था इति। कोऽत्रसम्बन्धः। सा राजदारिका स्वयमन्त्यज इति। अहमपि तावद् ब्राह्मणपरिवादं परिहरन् ब्राह्मणकुलेषु

saṅgacāriṇo'narthā iti| ko'trasambandhaḥ| sā rājadārikā svayamantyaja iti| ahamapi tāvad brāhmaṇaparivādaṃ pariharan brāhmaṇakuleṣu

९

परिभ्रम्य प्रच्छन्नस्तत्रभवत आवासमेव गच्छामि।)

paribhramya pracchannastatrabhavata āvāsameva gacchāmi|)

१०

(ततः प्रविशति चेटी)

(tataḥ praviśati ceṭī)

११

चेटी - एदÏस्स अवत्थापरिब्भट्ठे राअउळे अबहुकय्यदाए णअरं पेक्खिदुण्णिग्गदम्हि। (परिक्रम्यावलोक्य) अयि एसो अय्यसन्तुष्टो

ceṭī - edaÏssa avatthāparibbhaṭṭhe rāauḻe abahukayyadāe ṇaaraṃ pekkhiduṇṇiggadamhi| (parikramyāvalokya) ayi eso ayyasantuṣṭo

१२

गच्छइ। होदु, एदेण सह हसन्ती मुहुत्तअं णिव्वेदं विणोदेमि। (उपसृत्योध्र्वमवलोक्य) हळा कोमुदिए! किं ळद्धो बम्हणो। किं

gacchai| hodu, edeṇa saha hasantī muhuttaaṃ ṇivvedaṃ viṇodemi| (upasṛtyodhrvamavalokya) haḻā komudie! kiṃ ḻaddho bamhaṇo| kiṃ

१३

भणासि - ण ळभामि त्ति। (एतस्मिन्नवस्थापरिभ्रष्टे राजकुलेऽबहुकार्यतया नगरं प्रेक्षितुं निर्गतास्ति। अयि एष आर्यसन्तुष्टो

bhaṇāsi - ṇa ḻabhāmi tti| (etasminnavasthāparibhraṣṭe rājakule'bahukāryatayā nagaraṃ prekṣituṃ nirgatāsti| ayi eṣa āryasantuṣṭo

१४

गच्छति। भवतु एतेन सह हसन्ती मुहूर्तकं निर्वेदं विनोदयामि। हला! कौमुदिके! किं लब्धो ब्राह्मणः। किं भणसि - न लभ

gacchati| bhavatu etena saha hasantī muhūrtakaṃ nirvedaṃ vinodayāmi| halā! kaumudike! kiṃ labdho brāhmaṇaḥ| kiṃ bhaṇasi - na labha

१५

इति।)

iti|)

१६

विदूषकः - चन्दिए! किं एदं। (चन्द्रिके! किमेतत्।)

vidūṣakaḥ - candie! kiṃ edaṃ| (candrike! kimetat|)

१७

चेटी - अय्य! कञ्चि बम्हणं अण्णेसामि। (आर्य! कञ्चिद् ब्रह्मणमन्विष्यामि।)

ceṭī - ayya! kañci bamhaṇaṃ aṇṇesāmi| (ārya! kañcid brahmaṇamanviṣyāmi|)

१८

विदूषकः - बम्हणेण किं कय्यं। (व्राह्मणेन किं कार्यम्।)

vidūṣakaḥ - bamhaṇeṇa kiṃ kayyaṃ| (vrāhmaṇena kiṃ kāryam|)

१९

चेटी - किमण्णं, भोअणत्थं णिमन्तेदुं। (किमन्यद्, भोजनार्थं निमन्त्रयितुम्।)

ceṭī - kimaṇṇaṃ, bhoaṇatthaṃ ṇimanteduṃ| (kimanyad, bhojanārthaṃ nimantrayitum|)

२०

विदूषकः - भोदि! अहं को, समणओ। (भवति! अहं कः, श्रमणकः।)

vidūṣakaḥ - bhodi! ahaṃ ko, samaṇao| (bhavati! ahaṃ kaḥ, śramaṇakaḥ|)

२१

चेटी - तुवं किळ अवेदिओ। (त्वं किलावैदिकः।)

ceṭī - tuvaṃ kiḻa avedio| (tvaṃ kilāvaidikaḥ|)

२२

विदूषकः - किस्स अहं अवेदिओ। सुणाहि दाव। अत्थि रामाअणं णाम णट्टसत्थं। तÏस्स पञ्च सुळोआ असम्पुण्णे संवच्छरे मए पठिदा।

vidūṣakaḥ - kissa ahaṃ avedio| suṇāhi dāva| atthi rāmāaṇaṃ ṇāma ṇaṭṭasatthaṃ| taÏssa pañca suḻoā asampuṇṇe saṃvacchare mae paṭhidā|

२३

(कस्मादहमवैदिकः। श्रृणु तावत्। अस्ति रामायणं नाम नाट्यशास्त्रम्। तस्मिन् पञ्च श्लोका असम्पूर्णे संवत्सरे मया पठिताः।

(kasmādahamavaidikaḥ| śrṛṇu tāvat| asti rāmāyaṇaṃ nāma nāṭyaśāstram| tasmin pañca ślokā asampūrṇe saṃvatsare mayā paṭhitāḥ|

२४

चेटी - जाणामि जाणामि। अय्यस्स कुळोइदो ईदिसो मेघाविभावो। (जानामि जानामि। आर्यस्य कुलोचित ईदृशो मेधाविर्भावः।)

ceṭī - jāṇāmi jāṇāmi| ayyassa kuḻoido īdiso meghāvibhāvo| (jānāmi jānāmi| āryasya kulocita īdṛśo medhāvirbhāvaḥ|)

२५

विदूषकः ण केवळं सुळोआ एव, तेसं अत्थो वि मुणिओ। अण्णं च। अवरो विसेसो, बम्हणओ दुळ्ळहो अक्खरञ्ञो अ। (न केवलं

vidūṣakaḥ ṇa kevaḻaṃ suḻoā eva, tesaṃ attho vi muṇio| aṇṇaṃ ca| avaro viseso, bamhaṇao duḻḻaho akkharañño a| (na kevalaṃ

२६

श्लोका एव, तेषामर्थोऽपि ज्ञातः। अन्यच्च। अपरो विशेषः, बाह्मणो दुर्लभोऽक्षरज्ञोऽर्थज्ञश्च।)

ślokā eva, teṣāmartho'pi jñātaḥ| anyacca| aparo viśeṣaḥ, bāhmaṇo durlabho'kṣarajño'rthajñaśca|)

२७

चेटी - तेण हि भणाहि किं णाम एदं अक्खरं। (नाममुद्रिकां दर्शयति) (तेन हि भण किं नामैतदक्षरम्।)

ceṭī - teṇa hi bhaṇāhi kiṃ ṇāma edaṃ akkharaṃ| (nāmamudrikāṃ darśayati) (tena hi bhaṇa kiṃ nāmaitadakṣaram|)

२८

विदूषकः - (आत्मगतम्) अजाणमाणो किं भणिस्सं। (विचार्य) भोदु दिट्ठं। एवं दाव भणिस्सं। (प्रकाशम्) भोदि! एदं अक्खरं मम पुत्थए

vidūṣakaḥ - (ātmagatam) ajāṇamāṇo kiṃ bhaṇissaṃ| (vicārya) bhodu diṭṭhaṃ| evaṃ dāva bhaṇissaṃ| (prakāśam) bhodi! edaṃ akkharaṃ mama putthae

२९

णत्थि। अजानानः किं भणिष्यामि। भवतु दृष्टम्। एवं तावद् भणिष्यामि। भवति! एतदक्षरं मम पुस्तके नास्ति।

ṇatthi| ajānānaḥ kiṃ bhaṇiṣyāmi| bhavatu dṛṣṭam| evaṃ tāvad bhaṇiṣyāmi| bhavati! etadakṣaraṃ mama pustake nāsti|

३०

चेटीः - जदि ण जाणासि, अदक्खिणं मुञ्जेहि। (यदि न जानासि, अदक्षिणं भुङ्श्व।)

ceṭīḥ - jadi ṇa jāṇāsi, adakkhiṇaṃ muñjehi| (yadi na jānāsi, adakṣiṇaṃ bhuṅśva|)

३१

विदूषकः- भोदु भोदु। (भवतु भवतु।)

vidūṣakaḥ- bhodu bhodu| (bhavatu bhavatu|)

३२

चेटी- पेक्खामि दाव अय्यस्स अङ्गुळीअअं। (पश्यामि तावदार्यस्याङ्गुलीयकम्।)

ceṭī- pekkhāmi dāva ayyassa aṅguḻīaaṃ| (paśyāmi tāvadāryasyāṅgulīyakam|)

३३

विदूषकः - पेक्ख पेक्ख ममकेरअं दंसणीअं। (पश्य पश्य मदीयं दर्शनीयम्।)

vidūṣakaḥ - pekkha pekkha mamakeraaṃ daṃsaṇīaṃ| (paśya paśya madīyaṃ darśanīyam|)

३४

चेटी - (गृहीत्वा) एसो भट्टिदारओ इदो एव्व आअच्छदि। (एष भर्तृदारक इत एवागच्छति।)

ceṭī - (gṛhītvā) eso bhaṭṭidārao ido evva āacchadi| (eṣa bhartṛdāraka ita evāgacchati|)

३५

विदूषकः - (परावृत्यावलोक्य) कहिं कहिं तत्तभवं। (कुत्र कुत्र तत्रभवान्)

vidūṣakaḥ - (parāvṛtyāvalokya) kahiṃ kahiṃ tattabhavaṃ| (kutra kutra tatrabhavān)

३६

चेटी - विळोभिदो मुद्धबम्हणो। इमं जणसमूहं पविसिअ चउप्पहमग्गे वञ्चिअ गमिस्सं। (निष्क्रान्ता) (विलोभितो मुग्धब्राह्मणः। इमं

ceṭī - viḻobhido muddhabamhaṇo| imaṃ jaṇasamūhaṃ pavisia cauppahamagge vañcia gamissaṃ| (niṣkrāntā) (vilobhito mugdhabrāhmaṇaḥ| imaṃ

३७

जनसमूहं प्रविश्य चतुष्पथमार्गे वञ्चयित्वा गमिष्यामि।)

janasamūhaṃ praviśya catuṣpathamārge vañcayitvā gamiṣyāmi|)

३८

विदूषकः - (सर्वतो विलोक्य) चन्दिए! चन्दिए! कहिं कहिं चन्दिआ। हा वञ्चिदो म्हि। गण्डभेददासीए सीळं जाणन्तो वि अत्तणो

vidūṣakaḥ - (sarvato vilokya) candie! candie! kahiṃ kahiṃ candiā| hā vañcido mhi| gaṇḍabhedadāsīe sīḻaṃ jāṇanto vi attaṇo

३९

भेअणविस्सम्भेण छाळिदो म्हि। (परिक्रम्य) भोअणं वि अळि़अं चिन्तेमि। (अग्रतो विलोक्य) हन्त एसा धावइ। चिट्ठ चिट्ठ

bheaṇavissambheṇa chāḻido mhi| (parikramya) bhoaṇaṃ vi aḻi़aṃ cintemi| (agrato vilokya) hanta esā dhāvai| ciṭṭha ciṭṭha

४०

अधम्मिट्ठदासि! चिट्ठ। किं धावइ एव। जाव अहं वि धावामि। (धावति।) मम पादा सिविणे हत्थिणा आसादिअमाणस्स विअ

adhammiṭṭhadāsi! ciṭṭha| kiṃ dhāvai eva| jāva ahaṃ vi dhāvāmi| (dhāvati|) mama pādā siviṇe hatthiṇā āsādiamāṇassa via

४१

तहिं तहिं एव्व पडन्ति। हन्त कुम्भदासीए वुतन्तं तत्रहोदो णिवेदइस्सं (चन्द्रिके! चन्द्रिके! कुत्र कुत्र चन्द्रिका। हा वञ्चितोऽस्मि।

tahiṃ tahiṃ evva paḍanti| hanta kumbhadāsīe vutantaṃ tatrahodo ṇivedaissaṃ (candrike! candrike! kutra kutra candrikā| hā vañcito'smi|

४२

गण्डभेददास्याः शीलं जानन्नप्यात्मनो भोजनविस्रम्भेण च्छलितोऽस्मि। भोजनमप्यलीकं चिन्तयामि। हन्तैषा धावति। तिष्ठ तिष्ठ

gaṇḍabhedadāsyāḥ śīlaṃ jānannapyātmano bhojanavisrambheṇa cchalito'smi| bhojanamapyalīkaṃ cintayāmi| hantaiṣā dhāvati| tiṣṭha tiṣṭha

४३

अधर्मिष्ठदासि! तिष्ठ। किं धावत्येव। यावदहमपि धावामि। मम पादौ स्वप्ने हस्तिनासाद्यमानस्येव तत्र तत्रैव पततः। हन्त

adharmiṣṭhadāsi! tiṣṭha| kiṃ dhāvatyeva| yāvadahamapi dhāvāmi| mama pādau svapne hastināsādyamānasyeva tatra tatraiva patataḥ| hanta

४४

कुम्भदास्या वृत्तान्तं तत्रभवते निवेदयिष्यामि।)

kumbhadāsyā vṛttāntaṃ tatrabhavate nivedayiṣyāmi|)

४५

(निष्क्रान्तः)

(niṣkrāntaḥ)

४६

प्रवेशकः।

praveśakaḥ|

४७

(ततः प्रविशत्युपविष्टोऽविमारकः।

(tataḥ praviśatyupaviṣṭo'vimārakaḥ|

४८

अविमारकः - अद्यापि हस्तिकरशीकरशीतलाङ्गीं

avimārakaḥ - adyāpi hastikaraśīkaraśītalāṅgīṃ

४९

बालां भयाकुलविलोलविषादनेत्राम्

bālāṃ bhayākulavilolaviṣādanetrām

५०

स्वप्नेषु नित्यमुपलभ्य पुनर्विबोधे

svapneṣu nityamupalabhya punarvibodhe

५१

जातिस्मरः प्रथमजातिमिव स्मरामि ॥ 1 ॥

jātismaraḥ prathamajātimiva smarāmi || 1 ||

५२

अहो बलमनङ्गस्य। कुतः,

aho balamanaṅgasya| kutaḥ,

५३

दृष्टिस्तदा प्रभृति नेच्छति रूपमन्यद्

dṛṣṭistadā prabhṛti necchati rūpamanyad

५४

बुद्धिः प्रहुष्यति विषीदति च स्मरन्ती।

buddhiḥ prahuṣyati viṣīdati ca smarantī|

५५

पाङ्डुत्वमेति वदनं तनुतां शरीरं

pāṅḍutvameti vadanaṃ tanutāṃ śarīraṃ

५६

शोकं व्रजामि दिवसेषु निशासु मोहम्॥ 2 ॥

śokaṃ vrajāmi divaseṣu niśāsu moham|| 2 ||

५७

अथवा अयुक्तमघृतित्वं पुरुषाणाम्। सङ्कल्पमनो हि विजृम्भते मदनः । तस्मादहमिदानीं न सङ्कल्पयामि। (स्मृत्वा) अहो तस्या

athavā ayuktamaghṛtitvaṃ puruṣāṇām| saṅkalpamano hi vijṛmbhate madanaḥ | tasmādahamidānīṃ na saṅkalpayāmi| (smṛtvā) aho tasyā

५८

रूपसम्पद्, रूपानुरूपं यौवनं, यौवनसदृशं सौकुमार्यम्। अत्र हि,

rūpasampad, rūpānurūpaṃ yauvanaṃ, yauvanasadṛśaṃ saukumāryam| atra hi,

५९

प्रतिच्छन्दं धात्रा युवतिवपुषां किन्नु रचितं

praticchandaṃ dhātrā yuvativapuṣāṃ kinnu racitaṃ

६०

गता वा स्त्रीरूपं कथमपि च ताराधिपरुचिः।

gatā vā strīrūpaṃ kathamapi ca tārādhiparuciḥ|

६१

विहाय श्रीः कृष्णं जलशयनसुप्तं कृतभया

vihāya śrīḥ kṛṣṇaṃ jalaśayanasuptaṃ kṛtabhayā

६२

धृतान्यस्त्रीरूपं क्षितिपतिगृहे वा निवसति ॥ 3 ॥

dhṛtānyastrīrūpaṃ kṣitipatigṛhe vā nivasati || 3 ||

६३

कथमहं पुनरारब्धश्चिन्तयितुम्। किमिदानीं करिष्ये। मनश्च तावदस्मदिच्छया न प्रवर्तते। इह हि,

kathamahaṃ punarārabdhaścintayitum| kimidānīṃ kariṣye| manaśca tāvadasmadicchayā na pravartate| iha hi,

६४

प्रतिषिद्धं प्रयत्नेन क्षणमात्रं न वीक्षते ।

pratiṣiddhaṃ prayatnena kṣaṇamātraṃ na vīkṣate |

६५

चिराभ्यस्तपथं याति शास्त्रं दुर्गुणितं यथा ॥ 4 ॥

cirābhyastapathaṃ yāti śāstraṃ durguṇitaṃ yathā || 4 ||

६६

अथवा न शक्यं मनो जेतुम्। चिन्तयिष्याम्येनाम्। अहो सर्वेषां स्त्रीगुणानामेकत्र समवायः। (चिन्ताभिभूत उपविशति)

athavā na śakyaṃ mano jetum| cintayiṣyāmyenām| aho sarveṣāṃ strīguṇānāmekatra samavāyaḥ| (cintābhibhūta upaviśati)

६७

(ततः प्रविशति धात्री नलिनिका च।)

(tataḥ praviśati dhātrī nalinikā ca|)

६८

धात्री - (सवितर्कम्) अहो सङ्कडदा कय्यस्स। जइ एवं करीअदि, राअउळं दूसितं होइ। जदि ण करीअदि, अवस्सं सा विवज्जइ। मए

dhātrī - (savitarkam) aho saṅkaḍadā kayyassa| jai evaṃ karīadi, rāauḻaṃ dūsitaṃ hoi| jadi ṇa karīadi, avassaṃ sā vivajjai| mae

६९

अणेएहि उवाएहि विआरिदं च। मम वि सा, अज्ज वि प्रच्छादेदि। अहन किं ताए पच्छादिदं। सा तदप्पहुदि सुमणावण्णअं णेच्छदि,

aṇeehi uvāehi viāridaṃ ca| mama vi sā, ajja vi pracchādedi| ahana kiṃ tāe pacchādidaṃ| sā tadappahudi sumaṇāvaṇṇaaṃ ṇecchadi,

७०

आहारं णाभिळसदि, ण रमदि गोट्ठीजणेण, दिग्घं णिस्ससदि, असम्बद्धं कहेदि, कहिदं ण जाणादि, गूढं हसदि, विवित्ते रोदिदि,

āhāraṃ ṇābhiḻasadi, ṇa ramadi goṭṭhījaṇeṇa, digghaṃ ṇissasadi, asambaddhaṃ kahedi, kahidaṃ ṇa jāṇādi, gūḍhaṃ hasadi, vivitte rodidi,

७१

रोअं अवदिसदि, तणुआ होदि, पण्डुभावं गच्छदि। एकं पि तहिं अच्छरिअं। एवं विधेहि अवत्थाविसेसेहि अत्तणो ळज्जाए भएण

roaṃ avadisadi, taṇuā hodi, paṇḍubhāvaṃ gacchadi| ekaṃ pi tahiṃ acchariaṃ| evaṃ vidhehi avatthāvisesehi attaṇo ḻajjāe bhaeṇa

७२

कुळमाणेण बाळभावेण अ एकस्सा वि किञ्चिण मन्तदि। (अहो सङ्कटता कार्यस्य। यद्येवं क्रियते, राजकुलं दूषितं भवति।

kuḻamāṇeṇa bāḻabhāveṇa a ekassā vi kiñciṇa mantadi| (aho saṅkaṭatā kāryasya| yadyevaṃ kriyate, rājakulaṃ dūṣitaṃ bhavati|

७३

यदि न क्रियतेऽवश्यं सा विपद्यते। मयानेकैरुपायैर्विचारितं च। ममापि साद्यापि प्रच्छादयति। अथवा किं तया प्रच्छादितम्। सा

yadi na kriyate'vaśyaṃ sā vipadyate| mayānekairupāyairvicāritaṃ ca| mamāpi sādyāpi pracchādayati| athavā kiṃ tayā pracchāditam| sā

७४

तदा प्रभृति सुमनोवर्णकं नेच्छति, आहारं नाभिलषति, न रमते गोष्ठीजनेन, दीर्घं निःश्वसिति, असम्बद्धं कथयति, कथितं न

tadā prabhṛti sumanovarṇakaṃ necchati, āhāraṃ nābhilaṣati, na ramate goṣṭhījanena, dīrghaṃ niḥśvasiti, asambaddhaṃ kathayati, kathitaṃ na

७५

जानाति, गूढं हसति, विविक्ते रोदिति, रोगमपदिशति, तन्वी भवति, पाण्डुभावं गच्छति। एकमपि तत्राश्चर्यम्। एवंविधैरवस्थाविशेषैरात्मनो

jānāti, gūḍhaṃ hasati, vivikte roditi, rogamapadiśati, tanvī bhavati, pāṇḍubhāvaṃ gacchati| ekamapi tatrāścaryam| evaṃvidhairavasthāviśeṣairātmano

७६

लज्जया भयेन कुलमानेन बालभावेन च एकस्या अपि किञ्चिन्न मन्त्रयते।)

lajjayā bhayena kulamānena bālabhāvena ca ekasyā api kiñcinna mantrayate|)

७७

नलिनिकाः - किस्स ण मन्तेदि। मम सव्वं कहेदि। (कस्मान्न मन्त्रयते। मम सर्वं कथयति।)

nalinikāḥ - kissa ṇa mantedi| mama savvaṃ kahedi| (kasmānna mantrayate| mama sarvaṃ kathayati|)

७८

धात्री - हळा! जाणामि दे अभिप्पाअं, अवत्थं जाणिअ सव्वाहा इमं एदेण जोजेहि त्ति। (हळा! जानामि तेऽभिप्रायम्, अवस्थां ज्ञात्वा

dhātrī - haḻā! jāṇāmi de abhippāaṃ, avatthaṃ jāṇia savvāhā imaṃ edeṇa jojehi tti| (haḻā! jānāmi te'bhiprāyam, avasthāṃ jñātvā

७९

सर्वथेमामेतेन योजयेति।)

sarvathemāmetena yojayeti|)

८०

नलिनिका - किण्णुखु ईदिसो तादिसेहि गुणविसेसेहि अकुळीणो भवे (किन्नु खल्वीदृशस्तादृशैर्गुणविशेषैरकुलीनो भवेत्।)

nalinikā - kiṇṇukhu īdiso tādisehi guṇavisesehi akuḻīṇo bhave (kinnu khalvīdṛśastādṛśairguṇaviśeṣairakulīno bhavet|)

८१

धात्री - तहिं च सन्देहो। सुदं च मए भट्ठिणीए समीवे अमच्चेहि किळ भणिदं - ण सो तादिसो दुक्खुळजो त्ति। अत्ताणं केण वि कारणेण

dhātrī - tahiṃ ca sandeho| sudaṃ ca mae bhaṭṭhiṇīe samīve amaccehi kiḻa bhaṇidaṃ - ṇa so tādiso dukkhuḻajo tti| attāṇaṃ keṇa vi kāraṇeṇa

८२

पच्छादेदि त्ति। (तत्र च सन्देहः। श्रुतं च मया भट्टिन्याः समीपेऽमात्यैः किल भणित - न स तादृशः दुष्कुलज इति। आत्मानं13

pacchādedi tti| (tatra ca sandehaḥ| śrutaṃ ca mayā bhaṭṭinyāḥ samīpe'mātyaiḥ kila bhaṇita - na sa tādṛśaḥ duṣkulaja iti| ātmānaṃ13

८३

केनापि कारणेन प्रच्छादयतीति।)

kenāpi kāraṇena pracchādayatīti|)

८४

नलिनिका - कोणुखु भवे। (को नु खलु भवेत्।)

nalinikā - koṇukhu bhave| (ko nu khalu bhavet|)

८५

धात्री - जदि सो सन्देहो णत्थि, को अण्णो अदिरित्तगुणो जामादुओ भवे। (यदि स सन्देहो नास्ति, कोऽन्योऽतिरिक्तगुणो जामाता भवेत्)

dhātrī - jadi so sandeho ṇatthi, ko aṇṇo adirittaguṇo jāmāduo bhave| (yadi sa sandeho nāsti, ko'nyo'tiriktaguṇo jāmātā bhavet)

८६

(नेपथ्ये)

(nepathye)

८७

यदि च विभवरूपज्ञानसत्त्वादयः स्यु-

yadi ca vibhavarūpajñānasattvādayaḥ syu-

८८

र्न तु कुलविकलानां वर्तते वृत्तशुद्धिः।

rna tu kulavikalānāṃ vartate vṛttaśuddhiḥ|

८९

ध्रुवमिह कुलमस्य श्रोष्यसि प्राप्तकाले

dhruvamiha kulamasya śroṣyasi prāptakāle

९०

त्यज कुलगतशङ्कां साध्यतां स्वन्तमेतत् ॥ 4 ॥

tyaja kulagataśaṅkāṃ sādhyatāṃ svantametat || 4 ||

९१

धात्री - हळा! केण खु भणिदं। (हला! केन खलु भणितम्।)

dhātrī - haḻā! keṇa khu bhaṇidaṃ| (halā! kena khalu bhaṇitam|)

९२

नलिनिका - एत्थ को वि ण दिस्सदि। (अत्र कोऽपि न दृश्यते।)

nalinikā - ettha ko vi ṇa dissadi| (atra ko'pi na dṛśyate|)

९३

धात्री - पहिट्ठरोमकूवं मे सरीरं। असंसअं दव्वेण भणिदं। अहं पुण जाणामि ण एसो केवळो माणुसत्ति। (प्रहृष्टरोमकूपं मे शरीरम्।

dhātrī - pahiṭṭharomakūvaṃ me sarīraṃ| asaṃsaaṃ davveṇa bhaṇidaṃ| ahaṃ puṇa jāṇāmi ṇa eso kevaḻo māṇusatti| (prahṛṣṭaromakūpaṃ me śarīram|

९४

असंशयं दैवेन भणितम्। अहं पुनर्जानामि नैष केवलो मानुष इति।)

asaṃśayaṃ daivena bhaṇitam| ahaṃ punarjānāmi naiṣa kevalo mānuṣa iti|)

९५

नलिनिका - गदो तस्स कुळसन्देहो। अम्हाणं वअणं करेदि ण करेदि त्ति चिन्तेमि। (विचिन्त्य) धण्णो खु सो जणो इमं एवं उम्मादेदि। किं

nalinikā - gado tassa kuḻasandeho| amhāṇaṃ vaaṇaṃ karedi ṇa karedi tti cintemi| (vicintya) dhaṇṇo khu so jaṇo imaṃ evaṃ ummādedi| kiṃ

९६

बहुणा, सअं कामदेवो वि भट्टिदारिआए रूवं पेक्खिअ किळिस्सिदि। तेण सो वि किळिस्सिदि त्ति तक्केमि। (गतस्तस्य

bahuṇā, saaṃ kāmadevo vi bhaṭṭidāriāe rūvaṃ pekkhia kiḻissidi| teṇa so vi kiḻissidi tti takkemi| (gatastasya

९७

कुलसन्देहः। अस्माकं वचनं करोति न करोतीति चिन्तयामि। धन्यः खलु स जन इममेवमुन्मादयति। किं बहुना, स्वयं

kulasandehaḥ| asmākaṃ vacanaṃ karoti na karotīti cintayāmi| dhanyaḥ khalu sa jana imamevamunmādayati| kiṃ bahunā, svayaṃ

९८

कामदेवोऽपि भर्तृदारिकाया रूपं प्रेक्ष्य क्लिश्यते। तेन सोऽपि क्लिश्यत इति तर्कयामि।)

kāmadevo'pi bhartṛdārikāyā rūpaṃ prekṣya kliśyate| tena so'pi kliśyata iti tarkayāmi|)

९९

धात्री - हळा! एसो तस्स आवासो, जं तदा हत्थिसम्भमदिअसे कोदूहळेण आअदम्ह। (हला! एष तस्यावासः, यं तदा हस्तिसम्भ्रमदिवसे

dhātrī - haḻā! eso tassa āvāso, jaṃ tadā hatthisambhamadiase kodūhaḻeṇa āadamha| (halā! eṣa tasyāvāsaḥ, yaṃ tadā hastisambhramadivase

१००

कौतूहलेनागते स्वः।)

kautūhalenāgate svaḥ|)

१०१

नलिनिका - हळा।अहो दस्सणीअं किदोवहारं च दुवारमुहं। हळा। एहि पविसामो। (हला! दर्शनीयं कृतोपहारं च द्वारमुखम्। हला! एहि

nalinikā - haḻā|aho dassaṇīaṃ kidovahāraṃ ca duvāramuhaṃ| haḻā| ehi pavisāmo| (halā! darśanīyaṃ kṛtopahāraṃ ca dvāramukham| halā! ehi

१०२

प्रविशावः।)

praviśāvaḥ|)

१०३

धात्री - हळा! कहिं भट्टिदारओ। किं भणासि- चउस्साळे वत्तदि त्ति। (परिक्रम्यावलोक्य) अअं अम्हाण् भट्टिदारओ एको एव किं वि

dhātrī - haḻā! kahiṃ bhaṭṭidārao| kiṃ bhaṇāsi- caussāḻe vattadi tti| (parikramyāvalokya) aaṃ amhāṇ bhaṭṭidārao eko eva kiṃ vi

१०४

चिन्तअन्तो चिट्ठइ। (हला! कुत्र भर्तृदारकः। किं भणसि- चतुःशाले वर्तत इति। अयमस्माकं भर्तृदारक एक एव किमपि

cintaanto ciṭṭhai| (halā! kutra bhartṛdārakaḥ| kiṃ bhaṇasi- catuḥśāle vartata iti| ayamasmākaṃ bhartṛdāraka eka eva kimapi

१०५

चिन्तयंस्तिष्ठति।)

cintayaṃstiṣṭhati|)

१०६

नलिनिका - हळा! णं पविसामो। (हला! ननु प्रविशावः।)

nalinikā - haḻā! ṇaṃ pavisāmo| (halā! nanu praviśāvaḥ|)

१०७

धात्री - एवं करेम्ह। (प्रविश्य) सुहं अय्यस्स। (एवं कुर्वः। सुखमार्यस्य।)

dhātrī - evaṃ karemha| (praviśya) suhaṃ ayyassa| (evaṃ kurvaḥ| sukhamāryasya|)

१०८

अविमारकः - अहो तस्या रूपसम्पत्।

avimārakaḥ - aho tasyā rūpasampat|

१०९

धात्री - (साकुलम्) किण्णुहु भवे। सुहं अय्यस्स। (किन्नुखलु भवेत्। सुखमार्यस्य।)

dhātrī - (sākulam) kiṇṇuhu bhave| suhaṃ ayyassa| (kinnukhalu bhavet| sukhamāryasya|)

११०

अविमारकः - उरः स्तनतटालसं जघनभारखिन्ना तनुः

avimārakaḥ - uraḥ stanataṭālasaṃ jaghanabhārakhinnā tanuḥ

१११

धात्री - अम्मो विप्पळवदि। (अम्मो विप्रलपति।)

dhātrī - ammo vippaḻavadi| (ammo vipralapati|)

११२

अविमारकः - मूखं नयनवल्लभं प्रकृतिताम्रबिम्बाधरम्।

avimārakaḥ - mūkhaṃ nayanavallabhaṃ prakṛtitāmrabimbādharam|

११३

धात्री - धण्णो खु सो जणो इमं एवं उम्मादेदि। (धन्यः खलु स जन इममेवनुन्मादयति।)

dhātrī - dhaṇṇo khu so jaṇo imaṃ evaṃ ummādedi| (dhanyaḥ khalu sa jana imamevanunmādayati|)

११४

अविमारकः - भयेऽपि यदि तादृशं नयनपात्रपेयं वपुः

avimārakaḥ - bhaye'pi yadi tādṛśaṃ nayanapātrapeyaṃ vapuḥ

११५

धात्री - सुत्थिदं कय्यं। (सुस्थितं कार्यम्।)

dhātrī - sutthidaṃ kayyaṃ| (susthitaṃ kāryam|)

११६

अविमारकः - कथन्नु सुरतान्तरप्रचुरविभ्रमं तद् भवेत्॥ 6 ॥

avimārakaḥ - kathannu suratāntarapracuravibhramaṃ tad bhavet|| 6 ||

११७

धात्री - सा एव इमं उम्मादेदि। सैवेममुन्मादयति।)

dhātrī - sā eva imaṃ ummādedi| saivemamunmādayati|)

११८

नलिनिका - सुट्ठु भणिदं-एसो वि किळिस्शिदि त्ति। (सुष्ठु भणितम् एषोऽपि क्लिश्यत इति।)

nalinikā - suṭṭhu bhaṇidaṃ-eso vi kiḻisśidi tti| (suṣṭhu bhaṇitam eṣo'pi kliśyata iti|)

११९

धात्री - सुट्ठु विञ्ञादं तुए। सुहं अय्यस्स। (सुष्ठु विज्ञातं त्वया। सुखमार्यस्य।)

dhātrī - suṭṭhu viññādaṃ tue| suhaṃ ayyassa| (suṣṭhu vijñātaṃ tvayā| sukhamāryasya|)

१२०

अविमारकः - (विलोक्य सव्रीडम्) स्वागतं भवतीभ्याम्।

avimārakaḥ - (vilokya savrīḍam) svāgataṃ bhavatībhyām|

१२१

उभे - अवि सुहं। (अपि सुखम्।)

ubhe - avi suhaṃ| (api sukham|)

१२२

अविमारकः - भविष्यति वां दर्शनेन।

avimārakaḥ - bhaviṣyati vāṃ darśanena|

१२३

धात्री - अय्य! किं चिन्तीअदि। (आर्य! किं चिन्त्यते।)

dhātrī - ayya! kiṃ cintīadi| (ārya! kiṃ cintyate|)

१२४

अविमारकः - भवति! शास्त्रं चिन्त्यते।

avimārakaḥ - bhavati! śāstraṃ cintyate|

१२५

धात्री - किं णाम एदं रमणीअं सत्थं विवत्थे चिन्तीअदि। (किं नामैतद् रमणीयं शास्त्रं विविक्ते चिन्त्यते।)

dhātrī - kiṃ ṇāma edaṃ ramaṇīaṃ satthaṃ vivatthe cintīadi| (kiṃ nāmaitad ramaṇīyaṃ śāstraṃ vivikte cintyate|)

१२६

अविमारकः - भवति! योगशास्त्रं चिन्त्यते।

avimārakaḥ - bhavati! yogaśāstraṃ cintyate|

१२७

धात्री - (सस्मितम्) पडिग्गाहिदं मङगळवअणं। जोअसत्थं एव्व होदु। (प्रतिगृहीतं मङ्गलवचनम्। योगशास्त्रमेव भवतु।)

dhātrī - (sasmitam) paḍiggāhidaṃ maṅagaḻavaaṇaṃ| joasatthaṃ evva hodu| (pratigṛhītaṃ maṅgalavacanam| yogaśāstrameva bhavatu|)

१२८

अविमारकः - (आत्मगतम्) को नु खलु वाक्यार्थः। अन्यदप्यभिलाषवशादन्यथा सङ्कल्पयामि। (प्रकाशम्) किमभिप्रेतं भवत्याः।

avimārakaḥ - (ātmagatam) ko nu khalu vākyārthaḥ| anyadapyabhilāṣavaśādanyathā saṅkalpayāmi| (prakāśam) kimabhipretaṃ bhavatyāḥ|

१२९

धात्री - जोअं इच्छन्तीओ आअदम्ह। अणुमदो अय्येण जोओ त्ति णं णिट्ठिदं कय्यं अम्हाअं राअउळे विवत्ते अवआसे। तहिं पि को वि

dhātrī - joaṃ icchantīo āadamha| aṇumado ayyeṇa joo tti ṇaṃ ṇiṭṭhidaṃ kayyaṃ amhāaṃ rāauḻe vivatte avaāse| tahiṃ pi ko vi

१३०

जणो अहिअदरं जोअं चिन्तअन्तो अच्छदि। तेण सह तहिं एव अय्येण सुट्ठु जोअविहाणं चिन्तीअदु त्ति। (योगमिच्छन्त्यावागते

jaṇo ahiadaraṃ joaṃ cintaanto acchadi| teṇa saha tahiṃ eva ayyeṇa suṭṭhu joavihāṇaṃ cintīadu tti| (yogamicchantyāvāgate

१३१

स्वः। अनुमत आर्येण योग इति ननु निष्ठितं कार्यमस्माकं राजकुले विविक्त अवकाशे। तत्रापि कोऽपि जनोऽधिकतरं योगं

svaḥ| anumata āryeṇa yoga iti nanu niṣṭhitaṃ kāryamasmākaṃ rājakule vivikta avakāśe| tatrāpi ko'pi jano'dhikataraṃ yogaṃ

१३२

चिन्तयन्नस्ति। तेन सह तत्रैवार्येण सुष्ठु योगविधानं चिन्त्यतामिति।)

cintayannasti| tena saha tatraivāryeṇa suṣṭhu yogavidhānaṃ cintyatāmiti|)

१३३

अविमारकः - कथमद्यापि सावशेषाणि मे भाग्यानि। (आसनादुत्थाय) भवति !

avimārakaḥ - kathamadyāpi sāvaśeṣāṇi me bhāgyāni| (āsanādutthāya) bhavati !

१३४

पुनर्दत्ता इव मे प्राणाः । कुतः,

punardattā iva me prāṇāḥ | kutaḥ,

१३५

तस्या भयाकुलितदृष्टिविषं मनोज्ञं

tasyā bhayākulitadṛṣṭiviṣaṃ manojñaṃ

१३६

सौम्यप्रकारमतितीक्ष्णमवेक्ष्य वक्त्रम्।

saumyaprakāramatitīkṣṇamavekṣya vaktram|

१३७

उन्मादयभ्युपगतोऽस्मि चिरं भवत्यो-

unmādayabhyupagato'smi ciraṃ bhavatyo-

१३८

र्वाक्यामृतेन पुनरद्य कृतः ससञ्ज्ञः ॥ 7 ॥

rvākyāmṛtena punaradya kṛtaḥ sasañjñaḥ || 7 ||

१३९

धात्री - दिट्ठिआ अय्येण परिपाळिदो अअं जणो। अळमदिप्पसङ्गेण। अज्ज एव पविसिदव्वं कण्णाउरं। अमच्चो अय्यमूदिओ कण्णा

dhātrī - diṭṭhiā ayyeṇa paripāḻido aaṃ jaṇo| aḻamadippasaṅgeṇa| ajja eva pavisidavvaṃ kaṇṇāuraṃ| amacco ayyamūdio kaṇṇā

१४०

उरखओ कासिराअदूदेण सह अम्हाअं महाराएण पूइदो पत्थिदो अ। (दिष्ट्यार्येण परिपालितोऽयं जनः। अलमतिप्रसङ्गेन। अद्यैव

urakhao kāsirāadūdeṇa saha amhāaṃ mahārāeṇa pūido patthido a| (diṣṭyāryeṇa paripālito'yaṃ janaḥ| alamatiprasaṅgena| adyaiva

१४१

प्रवेष्टव्यं कन्यापुरम्। अमात्य आर्यभूतिकः कन्यापुररक्षकः काशिराजदूतेन सहास्माकं महाराजेन पूजितः प्रस्थितश्च।)

praveṣṭavyaṃ kanyāpuram| amātya āryabhūtikaḥ kanyāpurarakṣakaḥ kāśirājadūtena sahāsmākaṃ mahārājena pūjitaḥ prasthitaśca|)

१४२

अविमारकः - बाढम्। प्रथमः कल्पः। भवति! कस्तावदौषधमुपलभ्य मन्दीभवत्यातुरः।

avimārakaḥ - bāḍham| prathamaḥ kalpaḥ| bhavati! kastāvadauṣadhamupalabhya mandībhavatyāturaḥ|

१४३

धात्री - पवेसमत्तं एव्व दुळळहं। सक्कं अब्भन्तरे चिरं वसिदुं। (प्रवेशमात्रमेव दुर्लभम्। शक्यमभ्यन्तरे चिरं वस्तुम्।)

dhātrī - pavesamattaṃ evva duḻaḻahaṃ| sakkaṃ abbhantare ciraṃ vasiduṃ| (praveśamātrameva durlabham| śakyamabhyantare ciraṃ vastum|)

१४४

अविमारकः - प्रविष्ट एवाहं चिन्तयितव्यः। क्रियतामनर्गलविशाला प्रासादमाला।

avimārakaḥ - praviṣṭa evāhaṃ cintayitavyaḥ| kriyatāmanargalaviśālā prāsādamālā|

१४५

धात्री - एवं करेम्ह। सव्वं अब्भन्तरकरणीअं सम्पादेम्ह। अप्पमत्तो एव पविसदु अय्यो। (एवं कुर्वः। सर्वमभ्यन्तरकरणीयं सम्पादयावः।

dhātrī - evaṃ karemha| savvaṃ abbhantarakaraṇīaṃ sampādemha| appamatto eva pavisadu ayyo| (evaṃ kurvaḥ| sarvamabhyantarakaraṇīyaṃ sampādayāvaḥ|

१४६

अप्रमत्त एव प्रविशत्वार्यः।)

apramatta eva praviśatvāryaḥ|)

१४७

अविमारकः - भवति! सकृदभिधीयतां राजकुलस्य विधानम्।

avimārakaḥ - bhavati! sakṛdabhidhīyatāṃ rājakulasya vidhānam|

१४८

धात्री - एवं विअ। (एवमिव।)

dhātrī - evaṃ via| (evamiva|)

१४९

अविमारकः - हन्त भोः!

avimārakaḥ - hanta bhoḥ!

१५०

श्रुत्वा तु राज्ञो गृहसंविधानं

śrutvā tu rājño gṛhasaṃvidhānaṃ

१५१

प्रविष्टमात्मानमवैति बुद्धिः।

praviṣṭamātmānamavaiti buddhiḥ|

१५२

न पौरुषं वै परदूषणीयं

na pauruṣaṃ vai paradūṣaṇīyaṃ

१५३

न चेद् विसंवादमुपैति दैवम्॥ 8 ॥

na ced visaṃvādamupaiti daivam|| 8 ||

१५४

(विचिन्त्य) भवति! कोऽस्माकमस्मिन् कार्ये प्रत्ययः।

(vicintya) bhavati! ko'smākamasmin kārye pratyayaḥ|

१५५

उभौ - अअं पच्चओ। जेदु भट्टिदारओ। (अयं प्रत्ययः। जयतु भर्तृदारकः।)

ubhau - aaṃ paccao| jedu bhaṭṭidārao| (ayaṃ pratyayaḥ| jayatu bhartṛdārakaḥ|)

१५६

अविमारकः - हन्त गम्यतां सम्प्रति। प्रतीक्ष्यतामर्धरात्रम्।

avimārakaḥ - hanta gamyatāṃ samprati| pratīkṣyatāmardharātram|

१५७

उभे - जं भट्टिदारओ आणवेदि (निष्क्रान्ते) (यद् भर्तृदारक आज्ञापयति।)

ubhe - jaṃ bhaṭṭidārao āṇavedi (niṣkrānte) (yad bhartṛdāraka ājñāpayati|)

१५८

(ततः प्रविशति विदूषकः।)

(tataḥ praviśati vidūṣakaḥ|)

१५९

विदूषकः - अहो णअरस्स सोहा सम्पदि। अत्थं आसादिदो भअवं सुय्यो दीसइ दहिपिण्डपण्डरेसु पासादेसु अग्गापणाळिन्देसु पसारिअगुळमहुरसङ्गदो

vidūṣakaḥ - aho ṇaarassa sohā sampadi| atthaṃ āsādido bhaavaṃ suyyo dīsai dahipiṇḍapaṇḍaresu pāsādesu aggāpaṇāḻindesu pasāriaguḻamahurasaṅgado

१६०

विअ। गणिआजणो णाअरिअजणो अ अण्णोण्णविसेसमण्डिदा अत्ताणं दंसइदुकामा तेसु तेसु पासादेसु सविब्भमं सञ्चरन्ति। अहं

via| gaṇiājaṇo ṇāariajaṇo a aṇṇoṇṇavisesamaṇḍidā attāṇaṃ daṃsaidukāmā tesu tesu pāsādesu savibbhamaṃ sañcaranti| ahaṃ

१६१

तु तादिसाणि पेक्खिअ उम्मादिअमाणस्स तत्तहोदो रत्तिसहाओ होमि त्ति णअरादो णिग्गदो म्हि। सो वि दाव अम्हाअं अधण्णदाए

tu tādisāṇi pekkhia ummādiamāṇassa tattahodo rattisahāo homi tti ṇaarādo ṇiggado mhi| so vi dāva amhāaṃ adhaṇṇadāe

१६२

केण वि अणत्थसञ्चिन्तणेण अण्णादिसो विअ संवुत्तो। एदं तत्तहोदो आवासगिहं। अज्ज णअरापणाळिन्दे सुणामि तत्तहोदी

keṇa vi aṇatthasañcintaṇeṇa aṇṇādiso via saṃvutto| edaṃ tattahodo āvāsagihaṃ| ajja ṇaarāpaṇāḻinde suṇāmi tattahodī

१६३

गिहादो णिग्गदा राअदारिआए धत्ती सही अत्ति। किण्णुखु एत्थ कय्यं। अहव हत्थि हत्थचञ्चळाणि पुरुसभग्गाणि होन्ति। अहव

gihādo ṇiggadā rāadāriāe dhattī sahī atti| kiṇṇukhu ettha kayyaṃ| ahava hatthi hatthacañcaḻāṇi purusabhaggāṇi honti| ahava

१६४

गच्छदु अणत्थो अम्हाअं। अवत्थासदिसं राअउळं पविसामि। (प्रविश्य) ही ही एसो अत्तभवं कामुअजणवण्णएण अणुळितो विअ

gacchadu aṇattho amhāaṃ| avatthāsadisaṃ rāauḻaṃ pavisāmi| (praviśya) hī hī eso attabhavaṃ kāmuajaṇavaṇṇaeṇa aṇuḻito via

१६५

पण्डु भावेण इदो एव आअच्छदि। अहव सव्वं अळङ्कारो होदि सुरूवाणं। (उपेत्य) जेदु भवं। (अहो नगरस्य शोभा सम्प्रति।

paṇḍu bhāveṇa ido eva āacchadi| ahava savvaṃ aḻaṅkāro hodi surūvāṇaṃ| (upetya) jedu bhavaṃ| (aho nagarasya śobhā samprati|

१६६

अस्तमासादितो भगवान् सूर्यो दृश्यते दधिपिण्डपाण्डरेषु प्रासादेष्वग्रापणालिन्देषु प्रसारितगुडमधुरसङ्गत इव। गणिकाजनो

astamāsādito bhagavān sūryo dṛśyate dadhipiṇḍapāṇḍareṣu prāsādeṣvagrāpaṇālindeṣu prasāritaguḍamadhurasaṅgata iva| gaṇikājano

१६७

नागरिकजनश्चान्योन्यविशेषमण्डितावात्मानं दर्शयितुकामौ तेषु तेषु प्रासादेषु सविभ्रमं सञ्चरतः। अहं तु तादृशानि प्रेक्ष्योन्माद्यतस्तत्रभवतो

nāgarikajanaścānyonyaviśeṣamaṇḍitāvātmānaṃ darśayitukāmau teṣu teṣu prāsādeṣu savibhramaṃ sañcarataḥ| ahaṃ tu tādṛśāni prekṣyonmādyatastatrabhavato

१६८

रात्रिसहायो भवामीति नगरान्निर्गतोऽस्मि। सोऽपि तावदस्माकमधन्यतया केनाप्यनर्थसञ्चिन्तने नान्यादृश इव संवृत्तः। एतत्

rātrisahāyo bhavāmīti nagarānnirgato'smi| so'pi tāvadasmākamadhanyatayā kenāpyanarthasañcintane nānyādṛśa iva saṃvṛttaḥ| etat

१६९

तत्रभवत आवासगृहम्। अद्य नगरापणालिन्दे शृणोमि तत्रभवतो गृहान्निर्गता राजदारिकाया धात्री सखी चेति। किं नु खल्वत्र

tatrabhavata āvāsagṛham| adya nagarāpaṇālinde śṛṇomi tatrabhavato gṛhānnirgatā rājadārikāyā dhātrī sakhī ceti| kiṃ nu khalvatra

१७०

कार्यम्। अथवा हस्तिहस्तचञ्चलानि पुरुषभाग्यानि भवन्ति। अथवा गच्छत्वनर्थोऽस्माकम्। अवस्थासदृशं राजकुलं प्रविशामि।

kāryam| athavā hastihastacañcalāni puruṣabhāgyāni bhavanti| athavā gacchatvanartho'smākam| avasthāsadṛśaṃ rājakulaṃ praviśāmi|

१७१

ही ही एषोऽत्रभवान् कामुकजनवर्णकेनानुलिप्त इव पाण्डुभावेनेत एवागच्छति। अथवा सर्वमलङ्कारो भवति सुरूपाणाम्।

hī hī eṣo'trabhavān kāmukajanavarṇakenānulipta iva pāṇḍubhāveneta evāgacchati| athavā sarvamalaṅkāro bhavati surūpāṇām|

१७२

जयतु भवान्।)

jayatu bhavān|)

१७३

अविमारकः - वयस्य! अतिविलम्बितमिव भवता नगरे।

avimārakaḥ - vayasya! ativilambitamiva bhavatā nagare|

१७४

विदूषकः - तुमं दाव आमन्तणविप्पळाद्धो विअ बम्हणो अहोरत्तं चिन्तेसि। अहं पि दाव दिअसे णअरं परिब्भमिअ अळद्धभोआ पाअडगणिआ

vidūṣakaḥ - tumaṃ dāva āmantaṇavippaḻāddho via bamhaṇo ahorattaṃ cintesi| ahaṃ pi dāva diase ṇaaraṃ paribbhamia aḻaddhabhoā pāaḍagaṇiā

१७५

विअ रतिन्त पस्सदो सइदुं आअच्छामि। (त्वं तावदामन्त्रणविप्रलब्ध इव ब्राह्मणोऽहोरात्रं चिन्तयसि। अहमपि तावद् दिवसे नगरं

via ratinta passado saiduṃ āacchāmi| (tvaṃ tāvadāmantraṇavipralabdha iva brāhmaṇo'horātraṃ cintayasi| ahamapi tāvad divase nagaraṃ

१७६

परिभ्रम्यालब्धभोगा प्राकृतगणिकेव रात्रौ पाश्र्वतः शयितुमागच्छामि।)

paribhramyālabdhabhogā prākṛtagaṇikeva rātrau pāśrvataḥ śayitumāgacchāmi|)

१७७

अविमारकः - सखे! प्रियं ते कथयिष्यामि।

avimārakaḥ - sakhe! priyaṃ te kathayiṣyāmi|

१७८

विदूषकः - किं समत्तो अम्हाअं इसिसावो। (किं समाप्तोऽस्माकमृषिशापः।)

vidūṣakaḥ - kiṃ samatto amhāaṃ isisāvo| (kiṃ samāpto'smākamṛṣiśāpaḥ|)

१७९

अविमारकः - मूर्ख! अवश्यं भवितव्येऽर्थे कः प्रहर्षः।

avimārakaḥ - mūrkha! avaśyaṃ bhavitavye'rthe kaḥ praharṣaḥ|

१८०

विदूषकः - किं पुण अण्णं। (किं पुनरन्यत्।)

vidūṣakaḥ - kiṃ puṇa aṇṇaṃ| (kiṃ punaranyat|)

१८१

अविमारकः - किं न दृष्टा कुरङ्ग्या धात्री नलिनिका च।

avimārakaḥ - kiṃ na dṛṣṭā kuraṅgyā dhātrī nalinikā ca|

१८२

विदूषकः - आम भो! दिट्ठाओ तत्तहोदीओ। किं आणीदं। (आम भोः! दृष्टे तत्रभवत्यौ। किमानीतम्।)

vidūṣakaḥ - āma bho! diṭṭhāo tattahodīo| kiṃ āṇīdaṃ| (āma bhoḥ! dṛṣṭe tatrabhavatyau| kimānītam|)

१८३

अविमारकः - अस्मच्छोकौषधमानीतम्।

avimārakaḥ - asmacchokauṣadhamānītam|

१८४

विदूषकः - पेक्खामि दाव। (पश्यामि तावत्।)

vidūṣakaḥ - pekkhāmi dāva| (paśyāmi tāvat|)

१८५

अविमारकः - काले द्रक्ष्यसि। अद्य तावच्छ्रूयताम्।

avimārakaḥ - kāle drakṣyasi| adya tāvacchrūyatām|

१८६

विदूषकः - भणादु भणादु भवं। (भणतु भणतु भवान्।)

vidūṣakaḥ - bhaṇādu bhaṇādu bhavaṃ| (bhaṇatu bhaṇatu bhavān|)

१८७

अविमारकः - किं बहुना। तत्रभवती ब्रवीति अद्यैव प्रवेष्टव्यं कन्यापुरमिति।

avimārakaḥ - kiṃ bahunā| tatrabhavatī bravīti adyaiva praveṣṭavyaṃ kanyāpuramiti|

१८८

विदूषकः - (विहस्य) केण खु उवाएण अब्भन्तरं पविसिअ जीव ग्गहणं पत्तुकामोऽसि। अमच्चा णाम विसमसीळा कुन्तिभो अस्स। (केन

vidūṣakaḥ - (vihasya) keṇa khu uvāeṇa abbhantaraṃ pavisia jīva ggahaṇaṃ pattukāmo'si| amaccā ṇāma visamasīḻā kuntibho assa| (kena

१८९

खलूपायेनाभ्यन्तरं प्रविश्य जीवग्रहणं प्राप्तुकामोऽसि। अमात्या नाम विषमशीलाः कुन्तिभोजस्य।)

khalūpāyenābhyantaraṃ praviśya jīvagrahaṇaṃ prāptukāmo'si| amātyā nāma viṣamaśīlāḥ kuntibhojasya|)

१९०

अविमारकः - कथं भवतापि शङ्कनीयम्। पश्य,

avimārakaḥ - kathaṃ bhavatāpi śaṅkanīyam| paśya,

१९१

भग्ना मयैकेन पराः ससैन्या

bhagnā mayaikena parāḥ sasainyā

१९२

अद्यापि गन्धेन न संश्रयन्ते।

adyāpi gandhena na saṃśrayante|

१९३

किं मानुषैः सोऽप्यसुरेश्वरो मे

kiṃ mānuṣaiḥ so'pyasureśvaro me

१९४

हतो भुजाभ्यामविरूपधारी॥ 9 ॥

hato bhujābhyāmavirūpadhārī|| 9 ||

१९५

विदूषकः - जाणामि जाणामि भवदो अमाणुसाणि कम्माणि। सव्वहा सङ्कणी ओ रत्तिच्छण्णो परगिहप्पवेसो। (जानामि जानामि भवतोऽमानुषाणि

vidūṣakaḥ - jāṇāmi jāṇāmi bhavado amāṇusāṇi kammāṇi| savvahā saṅkaṇī o ratticchaṇṇo paragihappaveso| (jānāmi jānāmi bhavato'mānuṣāṇi

१९६

कर्माणि। सर्वथा शङ्कनीयो रात्रिच्छन्नः परगृहप्रवेशः।)

karmāṇi| sarvathā śaṅkanīyo rātricchannaḥ paragṛhapraveśaḥ|)

१९७

अविमारकः - एष समासः। सर्वथा प्रवेष्टव्यं कुन्तिभोजस्य कन्यापुरम्। तदनुमन्तुमर्हति महाब्राह्मणः।

avimārakaḥ - eṣa samāsaḥ| sarvathā praveṣṭavyaṃ kuntibhojasya kanyāpuram| tadanumantumarhati mahābrāhmaṇaḥ|

१९८

विदूषकः - कहं मं उज्झिअ गच्छसि। अहं भवन्तं सव्वकाळं ण मुञ्चामि। अक्कोसन्तो वि एक्को इच्छिदव्वो। (कथं मामुज्झित्वा गच्छसि।

vidūṣakaḥ - kahaṃ maṃ ujjhia gacchasi| ahaṃ bhavantaṃ savvakāḻaṃ ṇa muñcāmi| akkosanto vi ekko icchidavvo| (kathaṃ māmujjhitvā gacchasi|

१९९

अहं भवन्तं सर्वकालं न मुञ्चामि। आक्रोशन्नप्येक एष्टव्यः।)

ahaṃ bhavantaṃ sarvakālaṃ na muñcāmi| ākrośannapyeka eṣṭavyaḥ|)

२००

Add to my notesमेरे नोट्स में जोड़ें
Report a problemसमस्या बताएँ

Open in the reading appपठन ऐप में खोलेंContentsविषय-सूचीBack to the Libraryग्रन्थालय पर लौटें