Skip to contentसामग्री पर जाएँ
संस्कृत विद्याSanskrit Vidya

अविमारकम् ४

Avimāraka of Bhāsa, chapter 4 (तृतीयोऽङ्कः), part 1 of 2Avimāraka of Bhāsa, अध्याय 4 (तृतीयोऽङ्कः), भाग 1 / 2

(ततः प्रविशति कुरङ्गी चेट्यौ च)

(tataḥ praviśati kuraṅgī ceṭyau ca)

१

अनार्षFor reference only. Not recommended as a model for Sanskrit as Deva Bhāṣā.केवल सन्दर्भ हेतु। देववाणी संस्कृत के आदर्श के रूप में इसकी अनुशंसा नहीं है।

कुरङ्गी - हळा! रिं तेण भणिअं। (हला! किं तेन भणितम्।)

kuraṅgī - haḻā! riṃ teṇa bhaṇiaṃ| (halā! kiṃ tena bhaṇitam|)

२

चेटी - भट्टिदारिए! केण। (भर्तृदारिके! केन।)

ceṭī - bhaṭṭidārie! keṇa| (bhartṛdārike! kena|)

३

कुरङ्गीः - (स्वगतम्) हं भिन्दामि खु मन्दभाआ। (प्रकाशम्) कण्णेउरचेडेण। (हं भिनद्मि खलु मन्दभागा। कन्यापुरचेटेन।)

kuraṅgīḥ - (svagatam) haṃ bhindāmi khu mandabhāā| (prakāśam) kaṇṇeuraceḍeṇa| (haṃ bhinadmi khalu mandabhāgā| kanyāpuraceṭena|)

४

मागधिकाः - दिट्ठो मए कण्णेउरचेडो। भणिदं च। ण किञ्चि आह। (दृष्टो मया कन्यापुरचेटः। भणितं च। न किञ्चिदाह।)

māgadhikāḥ - diṭṭho mae kaṇṇeuraceḍo| bhaṇidaṃ ca| ṇa kiñci āha| (dṛṣṭo mayā kanyāpuraceṭaḥ| bhaṇitaṃ ca| na kiñcidāha|)

५

कुरङ्गी - हन्त भट्टिणीए णिवेदेमि-कण्णेउरचेटो मम सुअपञ्जरं ण करेदि त्ति। (हन्त भट्टिन्यै निवेदयामि-कन्यापुरचेटो मम शुकपञ्जरं न

kuraṅgī - hanta bhaṭṭiṇīe ṇivedemi-kaṇṇeuraceṭo mama suapañjaraṃ ṇa karedi tti| (hanta bhaṭṭinyai nivedayāmi-kanyāpuraceṭo mama śukapañjaraṃ na

६

करोतीति।)

karotīti|)

७

मागधिका - णं णिट्ठिदो सुअपञ्जरो भट्टिदारिए। (ननु निष्ठितः शुकपञ्जरो भर्तृदारिकायाः।)

māgadhikā - ṇaṃ ṇiṭṭhido suapañjaro bhaṭṭidārie| (nanu niṣṭhitaḥ śukapañjaro bhartṛdārikāyāḥ|)

८

कुरङ्गी - वाचाडे! किं अण्णो वि अत्थि। (वाचाटे! किमन्योऽप्यस्ति।)

kuraṅgī - vācāḍe! kiṃ aṇṇo vi atthi| (vācāṭe! kimanyo'pyasti|)

९

मागधिका - भोदव्वं। (भवितव्यम्।)

māgadhikā - bhodavvaṃ| (bhavitavyam|)

१०

कुरङ्गी - हळा! का वेळा। (हला! का वेला।)

kuraṅgī - haḻā! kā veḻā| (halā! kā velā|)

११

मागधिका - ओगाहो पओसो। (अवगाढः प्रदोषः।)

māgadhikā - ogāho paoso| (avagāḍhaḥ pradoṣaḥ|)

१२

कुरङ्गी - तेण हि पासादं आळुहामो। (तेन हि प्रासादमारोहामः।)

kuraṅgī - teṇa hi pāsādaṃ āḻuhāmo| (tena hi prāsādamārohāmaḥ|)

१३

मागधिका - विळासिणि! अग्गदो जाहि। विरएहि सअणासणाणि। (विलासिनि! अग्रतो याहि। विरचय शयनासनानि।)

māgadhikā - viḻāsiṇi! aggado jāhi| viraehi saaṇāsaṇāṇi| (vilāsini! agrato yāhi| viracaya śayanāsanāni|)

१४

विलासिनी - सुत्ता खु तुवं। को काळो विरइदाणि सअणासणाणि। (सुप्ता खलु त्वम्। कः कालो विरचितानि शयनासनानि।)

vilāsinī - suttā khu tuvaṃ| ko kāḻo viraidāṇi saaṇāsaṇāṇi| (suptā khalu tvam| kaḥ kālo viracitāni śayanāsanāni|)

१५

मागाधिका - हळा! जाणामि दे अळसत्तणं। दिवसरइदाणि भणासि रइदाणि त्ति। (हला! जानामि तेऽलसत्वम्। दिवसरचितानि भणसि

māgādhikā - haḻā! jāṇāmi de aḻasattaṇaṃ| divasaraidāṇi bhaṇāsi raidāṇi tti| (halā! jānāmi te'lasatvam| divasaracitāni bhaṇasi

१६

रचितानीति।)

racitānīti|)

१७

विलासिनी - हळा! मा एव्वं भणीहि। भट्टिदारिअं अन्तरेण अण्णादिसाणि होन्ति। (हला! मैवं भण। भर्तृदारिकामन्तरेणान्यादृशानि

vilāsinī - haḻā! mā evvaṃ bhaṇīhi| bhaṭṭidāriaṃ antareṇa aṇṇādisāṇi honti| (halā! maivaṃ bhaṇa| bhartṛdārikāmantareṇānyādṛśāni

१८

भवन्ति।)

bhavanti|)

१९

मामधिका - हळा! गदुअ जाणामि। (हला! गत्वा जानामि।)

māmadhikā - haḻā! gadua jāṇāmi| (halā! gatvā jānāmi|)

२०

(सर्वाः परिक्रामन्ति।)

(sarvāḥ parikrāmanti|)

२१

मागधिका - एसो पासादो। (एष प्रासादः।)

māgadhikā - eso pāsādo| (eṣa prāsādaḥ|)

२२

कुरङ्गी - अग्गदो जाहि। (आरोहणं नाटयति।) अग्रतो याहि।)

kuraṅgī - aggado jāhi| (ārohaṇaṃ nāṭayati|) agrato yāhi|)

२३

मागधिका - साहु विळासिणि! साहु। अत्तणो णामसदिस्सं किदं। एदÏस्स सिळादळे रइदं सअणं। (साधु विलसिनी! साधु। आत्मनो नामसदृशं

māgadhikā - sāhu viḻāsiṇi! sāhu| attaṇo ṇāmasadissaṃ kidaṃ| edaÏssa siḻādaḻe raidaṃ saaṇaṃ| (sādhu vilasinī! sādhu| ātmano nāmasadṛśaṃ

२४

कृतम्। एतस्मिन् शिलातले रचितं शयनम्।)

kṛtam| etasmin śilātale racitaṃ śayanam|)

२५

विलासिनीः - अब्भन्तरमण्डवे खलु रइदं सअणम्। मागधिए पेक्ख पेक्ख में, अलसातवम्। (अभ्यन्तरमण्डपे खलु रचितं्, शयनम् मागाधिके!

vilāsinīḥ - abbhantaramaṇḍave khalu raidaṃ saaṇam| māgadhie pekkha pekkha meṃ, alasātavam| (abhyantaramaṇḍape khalu racitaṃ्, śayanam māgādhike!

२६

पश्य पश्य मेऽलसत्वम्।)

paśya paśya me'lasatvam|)

२७

मागधिका - अतिपण्डिता खु संवुत्ता। एवं पण्डितचेडवुत्तं भत्तारं ळभेहि। (अतिपण्डिदा खलु संवृत्ता। एवं पण्डितचेटवृत्तं भर्तारं लभस्व।)

māgadhikā - atipaṇḍitā khu saṃvuttā| evaṃ paṇḍitaceḍavuttaṃ bhattāraṃ ḻabhehi| (atipaṇḍidā khalu saṃvṛttā| evaṃ paṇḍitaceṭavṛttaṃ bhartāraṃ labhasva|)

२८

कुरङ्गी - हळा! इमÏस्स सिळादळे मुहुत्तअं उवविसामि। (हला! अस्मिन् शिलातले मुहूर्तकमुपविशामि।)

kuraṅgī - haḻā! imaÏssa siḻādaḻe muhuttaaṃ uvavisāmi| (halā! asmin śilātale muhūrtakamupaviśāmi|)

२९

मागधिका - जं भट्टिदारिआए रूइदं। होदु। (यद् भर्तृदारकायै रुचितम्। भवतु।)

māgadhikā - jaṃ bhaṭṭidāriāe rūidaṃ| hodu| (yad bhartṛdārakāyai rucitam| bhavatu|)

३०

(सर्वा उपविशन्ति)

(sarvā upaviśanti)

३१

मागधिका - भट्टिदारिए! कहेमि वक्खाणं। (भर्तृदारिके। कथयामि व्याख्यानम्।)18

māgadhikā - bhaṭṭidārie! kahemi vakkhāṇaṃ| (bhartṛdārike| kathayāmi vyākhyānam|)18

३२

कुरङ्गी - हळा! जाणामि दे असम्बद्धप्पळावं। (हला! जानामि तेऽसम्बद्धप्रलापम्।)

kuraṅgī - haḻā! jāṇāmi de asambaddhappaḻāvaṃ| (halā! jānāmi te'sambaddhapralāpam|)

३३

मागधिका - भट्टिदारिए! अभिणवा खु कहा। (भर्तृदारिके! अभिनवा खलु कथा।)

māgadhikā - bhaṭṭidārie! abhiṇavā khu kahā| (bhartṛdārike! abhinavā khalu kathā|)

३४

कुरङ्गी - याचेमि, मा णिब्बन्धिअ, मुहूत्तअं सआमि। (याचे, मा निर्बध्य, मुहार्तकं शये।)

kuraṅgī - yācemi, mā ṇibbandhia, muhūttaaṃ saāmi| (yāce, mā nirbadhya, muhārtakaṃ śaye|)

३५

विलासिनी - सुहं सइदु भट्टिदारिआ। मे कहेहि। (सुखं शेतां भर्तृदारिका। मम कथय।)

vilāsinī - suhaṃ saidu bhaṭṭidāriā| me kahehi| (sukhaṃ śetāṃ bhartṛdārikā| mama kathaya|)

३६

कुरङ्गी - (आत्मगतम्) किण्णु खु भवे। (किन्नु खलु भवेत्।)

kuraṅgī - (ātmagatam) kiṇṇu khu bhave| (kinnu khalu bhavet|)

३७

मागधिका - हळा! सुणाहि भट्टिदारिअं अन्तरेण। (हला! श्रृणु भर्तृदारिकामन्तरेण।)

māgadhikā - haḻā! suṇāhi bhaṭṭidāriaṃ antareṇa| (halā! śrṛṇu bhartṛdārikāmantareṇa|)

३८

कुरङ्गी - हं विदिदं रहस्सं। परिब्भट्ठम्हि। (हं विदितं रहस्यम्। परिभ्रष्टास्मि।)

kuraṅgī - haṃ vididaṃ rahassaṃ| paribbhaṭṭhamhi| (haṃ viditaṃ rahasyam| paribhraṣṭāsmi|)

३९

विलासिनी - हळा! कहिं तुए सुदं। (हला! कुत्र त्वया श्रुतम्।)

vilāsinī - haḻā! kahiṃ tue sudaṃ| (halā! kutra tvayā śrutam|)

४०

मागधिका - भट्टिणीपरिचारिआए वसुमित्ताए कहिदं (भट्टिनीपरिचारिकया वसुमित्रया कथितम्।)

māgadhikā - bhaṭṭiṇīparicāriāe vasumittāe kahidaṃ (bhaṭṭinīparicārikayā vasumitrayā kathitam|)

४१

विलासिनी - सअं णाम भट्टिणीए कहिदं होदि। (स्वयं नाम भट्टिन्या कथितं भवति।)

vilāsinī - saaṃ ṇāma bhaṭṭiṇīe kahidaṃ hodi| (svayaṃ nāma bhaṭṭinyā kathitaṃ bhavati|)

४२

मागधिका - अत्थि कासिराअपुत्तो जअवम्मा णाम। तस्य दिण्णा भट्टिदारिआ। तस्स अ दूदो आअदो महाराएण पूइदो। पडिग्गाहिदं च

māgadhikā - atthi kāsirāaputto jaavammā ṇāma| tasya diṇṇā bhaṭṭidāriā| tassa a dūdo āado mahārāeṇa pūido| paḍiggāhidaṃ ca

४३

वण्णिआरं। (अस्ति काशिराजपुत्रो जयवर्मा नाम। तस्मै दत्ता भर्तृदारिका। तस्य च दूत अगतो महाराजेन पूजितः। प्रतिगृहीतं च

vaṇṇiāraṃ| (asti kāśirājaputro jayavarmā nāma| tasmai dattā bhartṛdārikā| tasya ca dūta agato mahārājena pūjitaḥ| pratigṛhītaṃ ca

४४

वर्णिकारम्।

varṇikāram|

४५

कुरङ्गी - (आत्मगतम्) एदं अळिअं। अहं अत्तणो पभवामि। (एतदलीकम्। अहमात्मनः प्रभवामि।)

kuraṅgī - (ātmagatam) edaṃ aḻiaṃ| ahaṃ attaṇo pabhavāmi| (etadalīkam| ahamātmanaḥ prabhavāmi|)

४६

मागधिका - तहिं किळ भट्टिणीए भणिदं- बाळा खु मे दुहिआ, ण सक्कुणोमि एक्कं पि दिअसं अपेक्खन्ती जीविइं। जदि मे महाराओ

māgadhikā - tahiṃ kiḻa bhaṭṭiṇīe bhaṇidaṃ- bāḻā khu me duhiā, ṇa sakkuṇomi ekkaṃ pi diasaṃ apekkhantī jīviiṃ| jadi me mahārāo

४७

पसण्णो, एत्थ एव्व जामादुओ आणीदव्वो त्ति। (तत्र किल भट्टिन्या भणितं-बाला खलु मे दुहिता, न शक्नोम्येकमपि

pasaṇṇo, ettha evva jāmāduo āṇīdavvo tti| (tatra kila bhaṭṭinyā bhaṇitaṃ-bālā khalu me duhitā, na śaknomyekamapi

४८

दिवसमपश्यन्ती जीवितुम्। यदि मे महाराजः प्रसन्नः, अत्रैव जामाता नेतव्य इति।)

divasamapaśyantī jīvitum| yadi me mahārājaḥ prasannaḥ, atraiva jāmātā netavya iti|)

४९

विलासिनी - तदो तदो । (ततस्ततः।)

vilāsinī - tado tado | (tatastataḥ|)

५०

मागधिका - तदो तं पि किळ अणुमदं महाराएण। अज्ज णक्खत्तं सोभणं त्ति तेण अ दूदेण अमच्चो अय्यभूदिओ पत्थिदो। (ततस्तदपि

māgadhikā - tado taṃ pi kiḻa aṇumadaṃ mahārāeṇa| ajja ṇakkhattaṃ sobhaṇaṃ tti teṇa a dūdeṇa amacco ayyabhūdio patthido| (tatastadapi

५१

किलानुमतं महाराजेन। अद्य नक्षत्रं शोभनमिति तेन च दूतेनामात्य आर्यभूतिकः प्रस्थितः।)

kilānumataṃ mahārājena| adya nakṣatraṃ śobhanamiti tena ca dūtenāmātya āryabhūtikaḥ prasthitaḥ|)

५२

कुरङ्गी - (स्वागतम्) हन्त काळन्तरिदं कय्यं। (हन्त कालान्तरितं कार्यम्।)

kuraṅgī - (svāgatam) hanta kāḻantaridaṃ kayyaṃ| (hanta kālāntaritaṃ kāryam|)

५३

विलासिनी - पिअं भट्टिदारिआए रूवजोव्वणं सफळं संवुत्तं त्ति। (प्रियं भर्तृदारिकाया रूपयौवनं सफलं संवृत्तमिति।)

vilāsinī - piaṃ bhaṭṭidāriāe rūvajovvaṇaṃ saphaḻaṃ saṃvuttaṃ tti| (priyaṃ bhartṛdārikāyā rūpayauvanaṃ saphalaṃ saṃvṛttamiti|)

५४

(प्रविश्य)

(praviśya)

५५

नलिनिका - भणिदं हि मम मादाए-गच्छ एदं वुत्तन्तं भट्टिदारिआए कहेहि। पिअणिवेदिअमाणाणि पिआणि पिअदराणि होन्ति। अह अ सा वि

nalinikā - bhaṇidaṃ hi mama mādāe-gaccha edaṃ vuttantaṃ bhaṭṭidāriāe kahehi| piaṇivediamāṇāṇi piāṇi piadarāṇi honti| aha a sā vi

५६

मं पेक्खन्ती सव्वं विस्सत्थं ण भणादि। अहम्पि काले पस्सदो पभवामि त्ति। जाव भट्टिदारिआए पिअं णिवेदेमि। (परिक्रामति)

maṃ pekkhantī savvaṃ vissatthaṃ ṇa bhaṇādi| ahampi kāle passado pabhavāmi tti| jāva bhaṭṭidāriāe piaṃ ṇivedemi| (parikrāmati)

५७

(भणितं हि मम मात्रा-गच्छैतं वृत्तान्तं भर्तृदृरिकायै कथय। प्रियनिवेद्यमानानि प्रियाणि प्रियतराणि भवन्ति। अथ च सापि मां

(bhaṇitaṃ hi mama mātrā-gacchaitaṃ vṛttāntaṃ bhartṛdṛrikāyai kathaya| priyanivedyamānāni priyāṇi priyatarāṇi bhavanti| atha ca sāpi māṃ

५८

पश्यन्ती सर्वं विश्वस्तं न भवति। अहमपि काले पाश्र्वतः प्रभवामीति यावद् भर्तृदारिकायै प्रियं निवेदयामि।)

paśyantī sarvaṃ viśvastaṃ na bhavati| ahamapi kāle pāśrvataḥ prabhavāmīti yāvad bhartṛdārikāyai priyaṃ nivedayāmi|)

५९

कुरङ्गी - कोणुखु अभूदपूव्वो रोओ चिन्तिअमाणो मं उम्मादेदि। सुमणावण्णअं णेच्छदि। ण तुस्सदि गोट्ठीए। इदं एत्थ दारुणं मणोहरं च।

kuraṅgī - koṇukhu abhūdapūvvo roo cintiamāṇo maṃ ummādedi| sumaṇāvaṇṇaaṃ ṇecchadi| ṇa tussadi goṭṭhīe| idaṃ ettha dāruṇaṃ maṇoharaṃ ca|

६०

(निःश्वस्य) णळिणिए! किं एदं।

(niḥśvasya) ṇaḻiṇie! kiṃ edaṃ|

६१

(को नु खल्वभूतपूर्वो रोगश्चिन्त्यमानो मामुन्मादयति। सुमनोवर्णकं नेच्छति। न तुष्यति गोष्ठ्या। इदमत्र दारुणं मनोहरं च।

(ko nu khalvabhūtapūrvo rogaścintyamāno māmunmādayati| sumanovarṇakaṃ necchati| na tuṣyati goṣṭhyā| idamatra dāruṇaṃ manoharaṃ ca|

६२

नलिनिके! किमेतत्।)

nalinike! kimetat|)

६३

मागधिका - भट्टिदारिए! माअधिआ खु अहं। (भर्तृदृरिके! मागधिका खल्वहम्।)

māgadhikā - bhaṭṭidārie! māadhiā khu ahaṃ| (bhartṛdṛrike! māgadhikā khalvaham|)

६४

विलासिनी - भट्टिदारिए! विलासिणी खु अहं। (भर्तृदृारिके! विलासनी खल्वहम्।)

vilāsinī - bhaṭṭidārie! vilāsiṇī khu ahaṃ| (bhartṛdṛाrike! vilāsanī khalvaham|)

६५

नलिनिका - (उपगम्य) भट्टिदारिए! अहं णळिणिआ। सोवाणसद्देण खु भट्टिदारिआए विञ्ञादं। भट्टिदारिए! भट्टिणी भणादि। (भर्तृदारिके!

nalinikā - (upagamya) bhaṭṭidārie! ahaṃ ṇaḻiṇiā| sovāṇasaddeṇa khu bhaṭṭidāriāe viññādaṃ| bhaṭṭidārie! bhaṭṭiṇī bhaṇādi| (bhartṛdārike!

६६

अहं नलिनिका। सोपानशब्देन खलु भर्तृदारिकाया विज्ञातम्। भर्तृदारिके! भट्टिनी भणति।)

ahaṃ nalinikā| sopānaśabdena khalu bhartṛdārikāyā vijñātam| bhartṛdārike! bhaṭṭinī bhaṇati|)

६७

कुरङ्गी - किं त्ति। (किमिति।)19

kuraṅgī - kiṃ tti| (kimiti|)19

६८

नलिनिका - (कर्णे) एवं विअ। (एवमिव)

nalinikā - (karṇe) evaṃ via| (evamiva)

६९

कुरङ्गी - हं हीणं चारित्तं। (हं हीनं चारित्रम्।)

kuraṅgī - haṃ hīṇaṃ cārittaṃ| (haṃ hīnaṃ cāritram|)

७०

नलिनिका - णं सम्भावणीओ एसो। णं सो एव सो। (ननु सम्भावनीय एषः। ननु स एव सः।)

nalinikā - ṇaṃ sambhāvaṇīo eso| ṇaṃ so eva so| (nanu sambhāvanīya eṣaḥ| nanu sa eva saḥ|)

७१

कुरङ्गी - णळिणिए! संवाहेहि मं। (नलिनिके! संवाहय माम्।)

kuraṅgī - ṇaḻiṇie! saṃvāhehi maṃ| (nalinike! saṃvāhaya mām|)

७२

नलिनिका - जं भट्टिदारिआ आणवेदि। (यद् भर्तृदारिकाज्ञापयति)

nalinikā - jaṃ bhaṭṭidāriā āṇavedi| (yad bhartṛdārikājñāpayati)

७३

विलासनी - णळिणिए! विवाहो कदा भविस्सिदि। (नलिनिके! विवाहः कदा भविष्यति।)

vilāsanī - ṇaḻiṇie! vivāho kadā bhavissidi| (nalinike! vivāhaḥ kadā bhaviṣyati|)

७४

(नेपथ्ये)

(nepathye)

७५

अद्य

adya

७६

नलिनिका - चिरं जीव।

nalinikā - ciraṃ jīva|

७७

(नेपथ्ये)

(nepathye)

७८

राजपुरुषाः! अमात्यः प्रस्थित इति कश्चिदमात्यभृत्यः कन्यापुररक्षणार्थ नाभ्यागतः। तद् यथेष्टं भवतु। तावदहं श्वो राज्ञो निवेदयिष्यामि।

rājapuruṣāḥ! amātyaḥ prasthita iti kaścidamātyabhṛtyaḥ kanyāpurarakṣaṇārtha nābhyāgataḥ| tad yatheṣṭaṃ bhavatu| tāvadahaṃ śvo rājño nivedayiṣyāmi|

७९

विलासिनी - हळा णळिणिए! किं भणिदं। (हला नलिनिके! किं भणितम्।)

vilāsinī - haḻā ṇaḻiṇie! kiṃ bhaṇidaṃ| (halā nalinike! kiṃ bhaṇitam|)

८०

नलिनिका - जदा सो भट्टिदारओ पविसदि, तदा होदि विवाहो (यदा स भर्तृदारकः प्रविशति, तदा भवति विवाहः।)

nalinikā - jadā so bhaṭṭidārao pavisadi, tadā hodi vivāho (yadā sa bhartṛdārakaḥ praviśati, tadā bhavati vivāhaḥ|)

८१

विलासिनी - अविग्धेण पविसदु। (अविध्नेन प्रविशतु।)

vilāsinī - avigdheṇa pavisadu| (avidhnena praviśatu|)

८२

नलिनिका - एवं होदु (एवं भवतु।)

nalinikā - evaṃ hodu (evaṃ bhavatu|)

८३

मागदिका - हळा! एहि चउस्साळे उपविसामो। (हळा! एहि चतुःशाले उपविशामः।)

māgadikā - haḻā! ehi caussāḻe upavisāmo| (haḻā! ehi catuḥśāle upaviśāmaḥ|)

८४

विलासिनी - एवं होदु। गदण्पाओ पओसो। आरूढा जोह्णा। (एवं भवतु। गतप्रायः प्रदोषः। आरूढा ज्योत्सना।)

vilāsinī - evaṃ hodu| gadaṇpāo paoso| ārūḍhā johṇā| (evaṃ bhavatu| gataprāyaḥ pradoṣaḥ| ārūḍhā jyotsanā|)

८५

नलिनिका - हळा! मम वि अत्थरं अत्थरेहि। (हळा! ममाप्यास्तरमास्तृणु)

nalinikā - haḻā! mama vi attharaṃ attharehi| (haḻā! mamāpyāstaramāstṛṇu)

८६

मागधिका - अत्थि अवआसो। सेवेहि भट्टिदारिअं, जाव णिद्दं ळभदि। (अस्त्यवकाशः। सेवस्व भर्तृदारिकां, यावन्निद्रां लभते।)

māgadhikā - atthi avaāso| sevehi bhaṭṭidāriaṃ, jāva ṇiddaṃ ḻabhadi| (astyavakāśaḥ| sevasva bhartṛdārikāṃ, yāvannidrāṃ labhate|)

८७

नलिनिका- एवं होदु। (एवं भवतु।)

nalinikā- evaṃ hodu| (evaṃ bhavatu|)

८८

(उभे निष्क्रान्ते।)

(ubhe niṣkrānte|)

८९

(ततः प्रविशति खङ्गहस्तश्चोरवेषेण रज्जुहस्तोऽविमारकः)

(tataḥ praviśati khaṅgahastaścoraveṣeṇa rajjuhasto'vimārakaḥ)

९०

अविमारकः - (सविमर्शम्) भोः! कष्टं तारुण्यं नाम। कुतः,

avimārakaḥ - (savimarśam) bhoḥ! kaṣṭaṃ tāruṇyaṃ nāma| kutaḥ,

९१

रागं विजृम्भयति संश्रयते प्रमादं

rāgaṃ vijṛmbhayati saṃśrayate pramādaṃ

९२

दोषान् न चिन्तयति साहसमभ्युपैति।

doṣān na cintayati sāhasamabhyupaiti|

९३

स्वच्छन्दतो व्रजति नेच्छति नीतिमार्गं

svacchandato vrajati necchati nītimārgaṃ

९४

बुद्धि शुभां सुविदुषामवशीकरोति॥ 1 ॥

buddhi śubhāṃ suviduṣāmavaśīkaroti|| 1 ||

९५

कथमात्माधीनेष्वर्थेषु मन्दीभवामि। इह हि,

kathamātmādhīneṣvartheṣu mandībhavāmi| iha hi,

९६

नगरपरिचितोऽहं रक्षिणो ज्ञातसारा-

nagaraparicito'haṃ rakṣiṇo jñātasārā-

९७

स्तिमिरगहनभीमं वर्तते चार्धरात्रम्।

stimiragahanabhīmaṃ vartate cārdharātram|

९८

असिरपि सुसहायो निश्चितश्चान्तरात्मा

asirapi susahāyo niścitaścāntarātmā

९९

किमिह बहुविचारैः को मया दुष्करोऽर्थः ॥ 2 ॥

kimiha bahuvicāraiḥ ko mayā duṣkaro'rthaḥ || 2 ||

१००

अहो अर्धरात्रस्य प्रतिभयता! सम्प्रति हि,

aho ardharātrasya pratibhayatā! samprati hi,

१०१

गर्भस्था इव मोहमभ्युपगताः सर्वाः प्रजा निद्रया

garbhasthā iva mohamabhyupagatāḥ sarvāḥ prajā nidrayā

१०२

प्रासादाः सुखसुप्तनीरवजना ध्यानं प्रविष्टा इव।

prāsādāḥ sukhasuptanīravajanā dhyānaṃ praviṣṭā iva|

१०३

प्रग्रस्ता इव सञ्चितेन तमसा स्पर्शानुमेया नगा20

pragrastā iva sañcitena tamasā sparśānumeyā nagā20

१०४

अन्तर्धानमिवोपयाति सकलं प्रच्छन्नरूपं जगत्॥ 3 ॥

antardhānamivopayāti sakalaṃ pracchannarūpaṃ jagat|| 3 ||

१०५

अद्यैव खलु वर्तते कालरात्रिः।

adyaiva khalu vartate kālarātriḥ|

१०६

तिमिरमिव वहन्ति मार्गनद्यः

timiramiva vahanti mārganadyaḥ

१०७

पुलिनिनिभाः प्रतिभान्ति हम्र्यमालाः।

pulininibhāḥ pratibhānti hamryamālāḥ|

१०८

तमसि दश दिशो निमग्नरूपाः

tamasi daśa diśo nimagnarūpāḥ

१०९

प्लवतरणीय इवायमन्धकारः ॥ 4 ॥

plavataraṇīya ivāyamandhakāraḥ || 4 ||

११०

(परिक्रम्य कर्णे दत्त्वा) अये गान्धर्वध्वनिरिव श्रूयते। को नु खल्वयं सर्वकालसुखी पुरुषः कान्तया सह गान्धर्वमनुभवति। व्यक्तं

(parikramya karṇe dattvā) aye gāndharvadhvaniriva śrūyate| ko nu khalvayaṃ sarvakālasukhī puruṣaḥ kāntayā saha gāndharvamanubhavati| vyaktaṃ

१११

स्वयं वीणां वादयति। कुतः,

svayaṃ vīṇāṃ vādayati| kutaḥ,

११२

उच्चं हम्र्यं सन्निरुद्धाश्च जाला-

uccaṃ hamryaṃ sanniruddhāśca jālā-

११३

स्तन्त्रीनादः श्रूयते सानुनादम्।

stantrīnādaḥ śrūyate sānunādam|

११४

बाह्यस्थानं व्यक्तमेवं प्रयोक्तुं

bāhyasthānaṃ vyaktamevaṃ prayoktuṃ

११५

किं सामथ्र्यं स्त्रीकराग्राङ्गुलीनाम्॥ 5 ॥

kiṃ sāmathryaṃ strīkarāgrāṅgulīnām|| 5 ||

११६

तानस्तु मन्दो विशदप्रवृत्तो

tānastu mando viśadapravṛtto

११७

जातश्च नादो मुखनासिकेन।

jātaśca nādo mukhanāsikena|

११८

स्थूलोऽपि हेतुः करतालनादः

sthūlo'pi hetuḥ karatālanādaḥ

११९

सञ्जायते सद्वलयस्वनेन ॥ 6 ॥

sañjāyate sadvalayasvanena || 6 ||

१२०

(परिक्रम्यावलोक्य) ह ह ह अयमपरः कः क्रुद्धां कान्तां प्रसादयति।

(parikramyāvalokya) ha ha ha ayamaparaḥ kaḥ kruddhāṃ kāntāṃ prasādayati|

१२१

महान् रवलवस्यापराधः। येनेयमस्यां वेलायामपि न प्रसीदति।

mahān ravalavasyāparādhaḥ| yeneyamasyāṃ velāyāmapi na prasīdati|

१२२

अथवा प्रसन्ना रवल्वियं व्यपदेशमिच्छति। कुतः -

athavā prasannā ravalviyaṃ vyapadeśamicchati| kutaḥ -

१२३

बाष्पोपरुद्धजडगद्गदजिह्मकण्ठं

bāṣpoparuddhajaḍagadgadajihmakaṇṭhaṃ

१२४

काहं तवेत्यसकलं प्रणयाद् वदन्ती।

kāhaṃ tavetyasakalaṃ praṇayād vadantī|

१२५

सद्भावतः प्रियवशं समुपागतापि

sadbhāvataḥ priyavaśaṃ samupāgatāpi

१२६

स्त्रीभावतः प्रवदति प्रतिकूलमेव ॥ 7 ॥

strībhāvataḥ pravadati pratikūlameva || 7 ||

१२७

को नु खल्वयं पक्षी भैरवस्वरः। आ उलूकः खल्वयम्। कथं हसितमनेन। उलूकस्वरश्रवणभीतया कान्तया परिष्वक्तः खल्वयं

ko nu khalvayaṃ pakṣī bhairavasvaraḥ| ā ulūkaḥ khalvayam| kathaṃ hasitamanena| ulūkasvaraśravaṇabhītayā kāntayā pariṣvaktaḥ khalvayaṃ

१२८

तपस्वी। सदृशं वयसः। किं परव्यापारवीक्षणम्। साधयामस्तावत्। (परिक्रम्य) को नु खल्वयमस्मिन् नगरापणालिन्दे सशङ्कितमतिस्निग्धं

tapasvī| sadṛśaṃ vayasaḥ| kiṃ paravyāpāravīkṣaṇam| sādhayāmastāvat| (parikramya) ko nu khalvayamasmin nagarāpaṇālinde saśaṅkitamatisnigdhaṃ

१२९

च सम्भाषते। अस्मत्सब्रह्मचारी खल्वयं तपस्वी।

ca sambhāṣate| asmatsabrahmacārī khalvayaṃ tapasvī|

१३०

सम्पीड्यते परिजनेन शनैर्वदेति

sampīḍyate parijanena śanairvadeti

१३१

संविग्नवद् भवति भूषणनिस्वनेन।

saṃvignavad bhavati bhūṣaṇanisvanena|

१३२

सङ्गं वदत्यसुखदं मदनाभिभूतः

saṅgaṃ vadatyasukhadaṃ madanābhibhūtaḥ

१३३

सङ्केतमिच्छति च नेच्छति चाभिगन्तुम् ॥ 8 ॥

saṅketamicchati ca necchati cābhigantum || 8 ||

१३४

(परिक्रम्य) अये ज्योत्स्ना। नैषा ज्योत्स्ना, उभयपङ्क्तिगतानां प्रासादानां गवाक्षान्तरगता दीपप्रभैषा। इह खलु प्रयत्नादात्मा

(parikramya) aye jyotsnā| naiṣā jyotsnā, ubhayapaṅktigatānāṃ prāsādānāṃ gavākṣāntaragatā dīpaprabhaiṣā| iha khalu prayatnādātmā

१३५

रक्षितव्यः। अये अयं तु तस्करः। एष हि,

rakṣitavyaḥ| aye ayaṃ tu taskaraḥ| eṣa hi,

१३६

दृढपरिकरबन्धहृष्टचित्तः

dṛḍhaparikarabandhahṛṣṭacittaḥ

१३७

परगृहवादनिविष्टदृष्टिचेष्टः।

paragṛhavādaniviṣṭadṛṣṭiceṣṭaḥ|

१३८

द्रुतगतिरपि दीपिकावलोकी

drutagatirapi dīpikāvalokī

१३९

भवति च पादनिपातनादभीरुः ॥ 9 ॥

bhavati ca pādanipātanādabhīruḥ || 9 ||

१४०

हन्त परिहरिष्याम्येनम्। (एकान्ते स्थितः) गतो नृशंसः। वयमपि तावत् प्रतिष्ठामहे। (परिक्रम्य) अये रक्षिणः खल्वेते। किन्नु

hanta parihariṣyāmyenam| (ekānte sthitaḥ) gato nṛśaṃsaḥ| vayamapi tāvat pratiṣṭhāmahe| (parikramya) aye rakṣiṇaḥ khalvete| kinnu

१४१

खल्विदानीं करिष्ये। भवतु दृष्टम्। इमां श्रृङ्गाटकस्थां विटसभां प्रविशामि। (विलङ्घ्य स्थित्वा)21

khalvidānīṃ kariṣye| bhavatu dṛṣṭam| imāṃ śrṛṅgāṭakasthāṃ viṭasabhāṃ praviśāmi| (vilaṅghya sthitvā)21

१४२

आरक्षिणां तु विमुखं मितविक्रमाणां

ārakṣiṇāṃ tu vimukhaṃ mitavikramāṇāṃ

१४३

मामभ्युपेत्य हसतीव ममैष खङ्गः।

māmabhyupetya hasatīva mamaiṣa khaṅgaḥ|

१४४

नैते तु रक्षिपुरुषा मम भारभूता

naite tu rakṣipuruṣā mama bhārabhūtā

१४५

मत्कार्यसाधनपरोऽहमिह प्रविष्टः ॥ 10॥

matkāryasādhanaparo'hamiha praviṣṭaḥ || 10||

१४६

गता रक्षिणः। के रक्षन्ति रक्षितात्मानम्।

gatā rakṣiṇaḥ| ke rakṣanti rakṣitātmānam|

१४७

अबहुपुरुषपक्षमेत्य शौर्यं

abahupuruṣapakṣametya śauryaṃ

१४८

निशि विचरन्ति सरागलोभमोहाः।

niśi vicaranti sarāgalobhamohāḥ|

१४९

इह तु पुरुषकारसारसाक्षी

iha tu puruṣakārasārasākṣī

१५०

बहुविषमश्च सुखश्च रात्रिचारः॥ 11 ॥

bahuviṣamaśca sukhaśca rātricāraḥ|| 11 ||

१५१

एतद् राजकुलम्। अहो स्थिरत्वमुच्छ्रितत्वं प्राकारस्य। इह खलु प्रयुज्यते पुरुषाणां कक्ष्याबन्धः। अथवा प्रविष्ट एवाहं चिन्तयितव्यः

etad rājakulam| aho sthiratvamucchritatvaṃ prākārasya| iha khalu prayujyate puruṣāṇāṃ kakṣyābandhaḥ| athavā praviṣṭa evāhaṃ cintayitavyaḥ

१५२

यदि स्थिराः कपिशीर्षकाः। इह स्थित्वा रज्जुं प्रक्षिपामि। नमः प्रजापतये। नमः सर्वसिद्धेभ्यः। प्रसीदन्तु बलिशम्बरमहाकालाः।

yadi sthirāḥ kapiśīrṣakāḥ| iha sthitvā rajjuṃ prakṣipāmi| namaḥ prajāpataye| namaḥ sarvasiddhebhyaḥ| prasīdantu baliśambaramahākālāḥ|

१५३

विजृम्भतां रात्रिः। वर्धतां निद्रा। अनुमन्यतां पद्मा। लयं गताः सर्वविघ्ना भवन्तु। हताः परिपन्थिका भवन्तु। जयतु भगवती

vijṛmbhatāṃ rātriḥ| vardhatāṃ nidrā| anumanyatāṃ padmā| layaṃ gatāḥ sarvavighnā bhavantu| hatāḥ paripanthikā bhavantu| jayatu bhagavatī

१५४

कात्यायनी। (रज्जुं क्षिप्त्वा) हन्त बद्धः कर्कटकरज्ज्वा कपिशीर्षकः । अहो भवितव्यस्य प्रभावः। एकनैव क्षेपेण सुसंसक्तां रज्जुं

kātyāyanī| (rajjuṃ kṣiptvā) hanta baddhaḥ karkaṭakarajjvā kapiśīrṣakaḥ | aho bhavitavyasya prabhāvaḥ| ekanaiva kṣepeṇa susaṃsaktāṃ rajjuṃ

१५५

कार्यसिद्धिमिव पश्यामि। अहो बलवान् हि भगवान् प्रजापतिः। कुतः,

kāryasiddhimiva paśyāmi| aho balavān hi bhagavān prajāpatiḥ| kutaḥ,

१५६

यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः

yatne kṛte yadi na sidhyati ko'tra doṣaḥ

१५७

को वा न सिध्यति ममेति करोति कार्यम्।

ko vā na sidhyati mameti karoti kāryam|

१५८

यत्नैः शुभैः पुरुषता भवतीह न्ऋणां

yatnaiḥ śubhaiḥ puruṣatā bhavatīha nṛṇāṃ

१५९

दैवं विधानमनुगच्छति कार्यसिद्धिः॥ 12 ॥

daivaṃ vidhānamanugacchati kāryasiddhiḥ|| 12 ||

१६०

भवतु रज्जुमवलम्ब्यारोहामि। (आरुह्य दृष्ट्वा) अहो राजकुंलस्य श्रीः।

bhavatu rajjumavalambyārohāmi| (āruhya dṛṣṭvā) aho rājakuṃlasya śrīḥ|

१६१

विपुलमपि मितोपमं विभागा-

vipulamapi mitopamaṃ vibhāgā-

१६२

न्निबिडमिवाभ्युदितं क्रमोच्छ्रयेण।

nnibiḍamivābhyuditaṃ kramocchrayeṇa|

१६३

नृपभवनमिदं सहम्र्यमालं

nṛpabhavanamidaṃ sahamryamālaṃ

१६४

जिगमिषतीव नभो वसुन्धरायाः॥ 13॥

jigamiṣatīva nabho vasundharāyāḥ|| 13||

१६५

इह तु न स्थातव्यम्। अट्टालप्रतोलीन्द्रपथेभ्यः सर्वविघ्ना भवन्ति। भवतु अनयैव रज्ज्वावतरिष्यामि। (अवतीर्य) क्व नु

iha tu na sthātavyam| aṭṭālapratolīndrapathebhyaḥ sarvavighnā bhavanti| bhavatu anayaiva rajjvāvatariṣyāmi| (avatīrya) kva nu

१६६

खल्विदानीं रज्जुं प्रच्छादयामि। (विचिन्त्य) भवतु दृष्टम्। अस्यां हस्तिशालायां पाशं छित्वा क्षिपामि। (प्रक्षिपति। परिक्रम्य)

khalvidānīṃ rajjuṃ pracchādayāmi| (vicintya) bhavatu dṛṣṭam| asyāṃ hastiśālāyāṃ pāśaṃ chitvā kṣipāmi| (prakṣipati| parikramya)

१६७

अये तन्त्रीनादो युवतिकलगीतध्वनियुतः

aye tantrīnādo yuvatikalagītadhvaniyutaḥ

१६८

अन्यतो यास्यामि।

anyato yāsyāmi|

१६९

अये गन्धामोदो गजवरमदोद्वोधितपटुः।

aye gandhāmodo gajavaramadodvodhitapaṭuḥ|

१७०

मुहूर्तं स्थित्वा यास्यामि।

muhūrtaṃ sthitvā yāsyāmi|

१७१

प्रभैषा दीपानामिह तु वितता रक्षिपुरुषाः

prabhaiṣā dīpānāmiha tu vitatā rakṣipuruṣāḥ

१७२

का गतिः।

kā gatiḥ|

१७३

चिराद् रात्रौ शान्तं सह कमलषण्डैर्नृपगृहम्॥ 14 ॥

cirād rātrau śāntaṃ saha kamalaṣaṇḍairnṛpagṛham|| 14 ||

१७४

यास्यामि। एष तयोक्तो मर्गः। इयं मन्दाकिनी। असौ दारुपर्वतकः। इयमुपस्थानसभा। अये अयं कन्यापुरप्रासादः। एष तु

yāsyāmi| eṣa tayokto margaḥ| iyaṃ mandākinī| asau dāruparvatakaḥ| iyamupasthānasabhā| aye ayaṃ kanyāpuraprāsādaḥ| eṣa tu

१७५

काष्टकर्मबहुलतया समासन्नजालत्वाच्च सुखमारोढुम्। अथवा दुरारोहश्चेत्,

kāṣṭakarmabahulatayā samāsannajālatvācca sukhamāroḍhum| athavā durārohaścet,

१७६

कान्तासमीपमुपगम्य मनोभिलाषा-

kāntāsamīpamupagamya manobhilāṣā-

१७७

द्धम्र्याधिरोहणमतेर्मम का विशङ्का।

ddhamryādhirohaṇamatermama kā viśaṅkā|

१७८

संसक्तनालगतकण्टकभीतचेता-

saṃsaktanālagatakaṇṭakabhītacetā-

१७९

स्तृष्णार्दितः क इह पुष्करिणीं जहाति॥ 14 ॥22

stṛṣṇārditaḥ ka iha puṣkariṇīṃ jahāti|| 14 ||22

१८०

भवत्वारोहामि। (आरुह्य) इदं तयोक्तं जालयन्त्रम्। (विघाट्य प्रविश्यावलोक्य च) साधु कुन्तिभोज! साधु। उत्प्रहसित इव

bhavatvārohāmi| (āruhya) idaṃ tayoktaṃ jālayantram| (vighāṭya praviśyāvalokya ca) sādhu kuntibhoja! sādhu| utprahasita iva

१८१

भवनेनानेन स्वर्गः तथाहि,

bhavanenānena svargaḥ tathāhi,

१८२

हंसाः स्वपन्ति मणिरत्नशिलातलेषु

haṃsāḥ svapanti maṇiratnaśilātaleṣu

१८३

वैदूर्यमौक्तिककृताः सिकताप्रतानाः।

vaidūryamauktikakṛtāḥ sikatāpratānāḥ|

१८४

स्तम्भाः प्रवालविहिताः किमिह प्रलापै-

stambhāḥ pravālavihitāḥ kimiha pralāpai-

१८५

र्मन्दीभवन्ति मणिदीपहताः प्रदीपाः ॥ 16 ॥

rmandībhavanti maṇidīpahatāḥ pradīpāḥ || 16 ||

१८६

अलं रौद्रवेषेण। (चोरवेषमपनीय कक्ष्याबन्धं विमुञ्चति)

alaṃ raudraveṣeṇa| (coraveṣamapanīya kakṣyābandhaṃ vimuñcati)

१८७

नलिनिका - को णु खु वुत्तन्तो भट्टिदारअस्स। भट्टिदारिआ वि अवत्थादुळ्ळहं णिद्दं ळभदि अज्ज उ मम पिओ आअच्छदि त्ति सुदमत्तेण

nalinikā - ko ṇu khu vuttanto bhaṭṭidāraassa| bhaṭṭidāriā vi avatthāduḻḻahaṃ ṇiddaṃ ḻabhadi ajja u mama pio āacchadi tti sudamatteṇa

१८८

एव। (को नु खलु वृत्तान्तो भर्तृदारकस्य। भर्तृदारिकाप्यवस्थादुर्लभां निद्रां लभत अद्य तु मम प्रिय आगच्छतीति श्रुतमात्रेणैव।)

eva| (ko nu khalu vṛttānto bhartṛdārakasya| bhartṛdārikāpyavasthādurlabhāṃ nidrāṃ labhata adya tu mama priya āgacchatīti śrutamātreṇaiva|)

१८९

अविमारकः - (श्रुत्वा सहसोपसृत्य) भवति! अयं मे वृत्तान्तः।

avimārakaḥ - (śrutvā sahasopasṛtya) bhavati! ayaṃ me vṛttāntaḥ|

१९०

नलिनिका - (विलोक्य सहर्षम्) साअदं भट्टिदारअस्स। (स्वगतं भर्तृदारकस्य।)

nalinikā - (vilokya saharṣam) sāadaṃ bhaṭṭidāraassa| (svagataṃ bhartṛdārakasya|)

१९१

अविमारकः - (दृष्ट्वा सानन्दम्) इयमियं सा। यत्र मम,

avimārakaḥ - (dṛṣṭvā sānandam) iyamiyaṃ sā| yatra mama,

१९२

दृष्टिर्न तृप्यति परिप्वजतीव साङ्गं

dṛṣṭirna tṛpyati paripvajatīva sāṅgaṃ

१९३

बुद्धिस्त्वरां व्रजति बोधयतीव सुप्ताम्।

buddhistvarāṃ vrajati bodhayatīva suptām|

१९४

रागोऽभिचोदयति सादयतीव चाङ्गं

rāgo'bhicodayati sādayatīva cāṅgaṃ

१९५

हर्षात् प्रसीदति विमुह्यति चान्तरात्मा ॥ 17 ॥

harṣāt prasīdati vimuhyati cāntarātmā || 17 ||

१९६

नलिनिका - (आत्मगतम्) एसो खु भअवं कामदेवो ओधो विअ उभअपक्खं पीडेइ। (प्रकाशम्) भट्टिदारअ! अळङ्करीअदु सअणअळं।

nalinikā - (ātmagatam) eso khu bhaavaṃ kāmadevo odho via ubhaapakkhaṃ pīḍei| (prakāśam) bhaṭṭidāraa! aḻaṅkarīadu saaṇaaḻaṃ|

१९७

(एष खलु भगवान् कामदेव ओघ इवोभयपक्षं पीडयति। भर्तृदारक! अलङ्क्रियतां शयनतलम्।)

(eṣa khalu bhagavān kāmadeva ogha ivobhayapakṣaṃ pīḍayati| bhartṛdāraka! alaṅkriyatāṃ śayanatalam|)

१९८

अविमारकः - बाढम्। (उपविशति)

avimārakaḥ - bāḍham| (upaviśati)

१९९

नलिनिका - भट्टिदारअ! किं ओबोधेमि भट्टिदारिअं। (भर्तृदारक! किमवबोधयामि भर्तृदारिकाम्।)

nalinikā - bhaṭṭidāraa! kiṃ obodhemi bhaṭṭidāriaṃ| (bhartṛdāraka! kimavabodhayāmi bhartṛdārikām|)

२००

Add to my notesमेरे नोट्स में जोड़ें
Report a problemसमस्या बताएँ

Open in the reading appपठन ऐप में खोलेंContentsविषय-सूचीBack to the Libraryग्रन्थालय पर लौटें