Skip to contentसामग्री पर जाएँ
संस्कृत विद्याSanskrit Vidya

अवदानशतक २१

Avadānaśataka, chapter 21 (AvŚat, 22)Avadānaśataka, अध्याय 21 (AvŚat, 22)

बुद्धो भगवान् सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजभी राजमात्रैर् धनिभिः पौरैः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैर् देवैर् नागैर् यक्षैर् असुरैर् गरुडैः किन्नरैर् महोरगैर् इति देवनागयक्षासुरगरुडकिन्नरमहोरगाभ्यर्चितो बुद्धो भगवान् ज्ञातो महापुण्यो लाभी चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्काराणां सश्रावकसंघः श्रावस्त्यां विहरति जेतवने ऽनाथपिण्डदस्यारामे

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme

आचरितम् एतन् मध्यदेशे यदारामिकाः पद्मान्य् आदाय वीथीं गत्वा विक्रीणते

ācaritam etan madhyadeśe yadārāmikāḥ padmāny ādāya vīthīṃ gatvā vikrīṇate

अथ भगवान् पूर्वाह्णे निवास्य पात्रचीवरम् आदाय श्रावस्तीं पिण्डाय प्राविक्षत्

atha bhagavān pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya śrāvastīṃ piṇḍāya prāvikṣat

अन्यतमा च स्त्री दारकं स्वभुजाभ्याम् आदाय वीथीम् अवतीर्णा

anyatamā ca strī dārakaṃ svabhujābhyām ādāya vīthīm avatīrṇā

ददर्श च स दारको बुद्धं भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समलंकृतम् अशीत्या चानुव्यञ्जनैर् विराजितगात्रं व्यामप्रभालंकृतं सूर्यसहस्रातिरेकप्रभं जङ्गमम् इव रत्नपर्वतं समन्ततो भद्रकम्

dadarśa ca sa dārako buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam

दृष्ट्वा च पुनः प्रसादजातः सहसा बाहुम् अभिप्रसार्य आरामिकसकाशात् पद्मं गृहीत्वा भगवतो मूर्ध्नि प्रक्षिप्तवान्

dṛṣṭvā ca punaḥ prasādajātaḥ sahasā bāhum abhiprasārya ārāmikasakāśāt padmaṃ gṛhītvā bhagavato mūrdhni prakṣiptavān

ततस् तत् पद्मं शकटचक्रमात्रं भूत्वोपरि विहायसि स्थितम्

tatas tat padmaṃ śakaṭacakramātraṃ bhūtvopari vihāyasi sthitam

भगवन्तं च गच्छन्तम् अनुगच्छति तिष्ठन्तं तिष्ठति

bhagavantaṃ ca gacchantam anugacchati tiṣṭhantaṃ tiṣṭhati

ततो भगवता पद्मरागसदृशा प्रभा उत्सृष्टा सकला श्रावस्ती अवभासिता तद्धैतुकं च राजामात्यपौराः आवर्जिताः ॥ १ ॥

tato bhagavatā padmarāgasadṛśā prabhā utsṛṣṭā sakalā śrāvastī avabhāsitā taddhaitukaṃ ca rājāmātyapaurāḥ āvarjitāḥ

१

अनार्षFor reference only. Not recommended as a model for Sanskrit as Deva Bhāṣā.केवल सन्दर्भ हेतु। देववाणी संस्कृत के आदर्श के रूप में इसकी अनुशंसा नहीं है।

ततो भगवता स्मितम् उपदर्शितम्

tato bhagavatā smitam upadarśitam

धर्मता खलु यस्मिन् समये भगवन्तः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति तस्मिन् समये नीलपीतलोहितावदाता अर्चिषो मुखान् निश्चार्य काश्चिद् अधस्ताद् गच्छन्ति काश्चिद् उपरिष्टाद् गच्छन्ति

dharmatā khalu yasmin samaye bhagavantaḥ smitaṃ prāviṣkurvanti tasmin samaye nīlapītalohitāvadātā arciṣo mukhān niścārya kāścid adhastād gacchanti kāścid upariṣṭād gacchanti

या अधस्ताद् गच्छन्ति ताः संजीवं कालसूत्रं संघातं रौरवं महारौरवं तपनं प्रतापनम् अवीचिम् अर्बुदं निरर्बुदं अटटं हहवं हुहुवम् उत्पलं पद्मं महापद्मं नरकान् गत्वा ये उष्णनरकास् तेषु शीतीभूता निपतन्ति ये शीतनरकास् तेषूष्णीभूता निपतन्ति

yā adhastād gacchanti tāḥ saṃjīvaṃ kālasūtraṃ saṃghātaṃ rauravaṃ mahārauravaṃ tapanaṃ pratāpanam avīcim arbudaṃ nirarbudaṃ aṭaṭaṃ hahavaṃ huhuvam utpalaṃ padmaṃ mahāpadmaṃ narakān gatvā ye uṣṇanarakās teṣu śītībhūtā nipatanti ye śītanarakās teṣūṣṇībhūtā nipatanti

तेन तेषां सत्त्वानां कारणाविशेषाः प्रतिप्रस्रभ्यन्ते

tena teṣāṃ sattvānāṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabhyante

तेषाम् एवं भवति किं नु वयं भवन्त इतश् च्युताः आहोस्विद् अन्यत्रोपपन्ना इति

teṣām evaṃ bhavati kiṃ nu vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ āhosvid anyatropapannā iti

तेषां प्रसादसंजननार्थं भगवान् निर्मितं विसर्जयति

teṣāṃ prasādasaṃjananārthaṃ bhagavān nirmitaṃ visarjayati

तेषां निर्मितं दृष्ट्वैवं भवति न ह्य् एव वयं भवन्त इतश् च्युताः नाप्य् अन्यत्रोपपन्नाः

teṣāṃ nirmitaṃ dṛṣṭvaivaṃ bhavati na hy eva vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ nāpy anyatropapannāḥ

अपि त्व् अयम् अपूर्वदर्शनः सत्त्वः अस्यानुभावेनास्माकं कारणाविशेषाः प्रतिप्रस्रब्धा इति

api tv ayam apūrvadarśanaḥ sattvaḥ asyānubhāvenāsmākaṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabdhā iti

ते निर्मिते चित्तम् अभिप्रसाद्य तन् नरकवेदनीयं कर्म क्षपयित्वा देवमनुष्येषु प्रतिसन्धिं गृह्णन्ति यत्र सत्यानां भाजनभूता भवन्ति

te nirmite cittam abhiprasādya tan narakavedanīyaṃ karma kṣapayitvā devamanuṣyeṣu pratisandhiṃ gṛhṇanti yatra satyānāṃ bhājanabhūtā bhavanti

या उपरिष्टाद् गच्छन्ति ताश् चातुर्महाराजिकांस् त्रयस्त्रिंशान् यामांस् तुषितान् निर्माणरतीन् परनिर्मितवशवर्तिनो ब्रह्मकायिकान् ब्रह्मपुरोहितान् महाब्रह्मणः परीत्ताभान् अप्रमाणाभान् आभास्वरान् परीत्तशुभान् अप्रमाणशुभाञ् शुभकृत्स्नान् अनभ्रकान् पुण्यप्रसवान् बृहत्फलान् अबृहान् अतपान् सुदृशान् सुदर्शनान् अकनिष्ठान् देवान् गत्वा अनित्यं दुःखं शून्यम् अनात्मेत्य् उद्घोषयन्ति गाथाद्वयं च भाषन्ते

yā upariṣṭād gacchanti tāś cāturmahārājikāṃs trayastriṃśān yāmāṃs tuṣitān nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmakāyikān brahmapurohitān mahābrahmaṇaḥ parīttābhān apramāṇābhān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhāñ śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān abṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān gatvā anityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmety udghoṣayanti gāthādvayaṃ ca bhāṣante

आरभध्वं निष्क्रामत युज्यध्वं बुद्धशासने

ārabhadhvaṃ niṣkrāmata yujyadhvaṃ buddhaśāsane

धुनीत मृत्युनः सैन्यं नडागारम् इव कुञ्जरः ॥ २ ॥

dhunīta mṛtyunaḥ sainyaṃ naḍāgāram iva kuñjaraḥ

२

यो ह्य् अस्मिन् धर्मविनये अप्रमत्तश् चरिष्यति

yo hy asmin dharmavinaye apramattaś cariṣyati

प्रहाय जातिसंसारं दुःखस्यान्तं करिष्यति ॥ ३ ॥

prahāya jātisaṃsāraṃ duḥkhasyāntaṃ kariṣyati

३

अथ ता अर्चिषस् त्रिसाहस्रमहासाहस्रं लोकधातुम् अन्वाहिण्ड्य भगवन्तम् एव पृष्ठतः पृष्ठतः समनुगच्छन्ति

atha tā arciṣas trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum anvāhiṇḍya bhagavantam eva pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanugacchanti

तद् यदि भगवान् अतीतं कर्म व्याकर्तुकामो भवति भगवतः पृष्ठतो ऽन्तर्धीयन्ते

tad yadi bhagavān atītaṃ karma vyākartukāmo bhavati bhagavataḥ pṛṣṭhato 'ntardhīyante

अनागतं व्याकर्तुकामो भवति पुरस्ताद् अन्तर्धीयन्ते

anāgataṃ vyākartukāmo bhavati purastād antardhīyante

नरकोपपत्तिं व्याकर्तुकामो भवति पादतले ऽन्तर्धीयन्ते

narakopapattiṃ vyākartukāmo bhavati pādatale 'ntardhīyante

तिर्यगुपपत्तिं व्याकर्तुकामो भवति पार्ष्ण्याम् अन्तर्धीयन्ते

tiryagupapattiṃ vyākartukāmo bhavati pārṣṇyām antardhīyante

प्रेतोपपत्तिं व्याकर्तुकामो भवति पादाङ्गुष्ठे ऽन्तर्धीयन्ते

pretopapattiṃ vyākartukāmo bhavati pādāṅguṣṭhe 'ntardhīyante

मनुष्योपपत्तिं व्याकर्तुकामो भवति जानुनोर् अन्तर्धीयन्ते

manuṣyopapattiṃ vyākartukāmo bhavati jānunor antardhīyante

बलचक्रवर्तिराज्यं व्याकर्तुकामो भवति वामे करतले ऽन्तर्धीयन्ते

balacakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati vāme karatale 'ntardhīyante

चक्रवर्तिराज्यं व्याकर्तुकामो भवति दक्षिणे करतले ऽन्तर्धीयन्ते

cakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati dakṣiṇe karatale 'ntardhīyante

देवोपपत्तिं व्याकर्तुकामो भवति नाभ्याम् अन्तर्धीयन्ते

devopapattiṃ vyākartukāmo bhavati nābhyām antardhīyante

श्रावकबोधिं व्याकर्तुकामो भवति आस्ये ऽन्तर्धीयन्ते

śrāvakabodhiṃ vyākartukāmo bhavati āsye 'ntardhīyante

प्रत्येकबोधिं व्याकर्तुकामो भवति ऊर्णायाम् अन्तर्धीयन्ते

pratyekabodhiṃ vyākartukāmo bhavati ūrṇāyām antardhīyante

अनुत्तरां सम्यक्संबोधिं व्याकर्तुकामो भवति उष्णीषे अन्तर्धीयन्ते ॥ ४ ॥

anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ vyākartukāmo bhavati uṣṇīṣe antardhīyante

४

अथ ता अर्चिषो भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य भगवत ऊर्णायाम् अन्तर्हिताः

atha tā arciṣo bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavata ūrṇāyām antarhitāḥ

अथायुष्मान् आनन्दः कृतकरपुटो भगवन्तं पप्रच्छ

athāyuṣmān ānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantaṃ papraccha

नानाविधो रङ्गसहस्रचित्रो वक्त्रान्तरान् निष्कसितः कलापः

nānāvidho raṅgasahasracitro vaktrāntarān niṣkasitaḥ kalāpaḥ

अवभासिता येन दिशः समन्ताद् दिवाकरेणोदयता यथैव ॥ ५ ॥

avabhāsitā yena diśaḥ samantād divākareṇodayatā yathaiva

५

गाथाश् च भाषते

gāthāś ca bhāṣate

विगतोद्भवा दैन्यमदप्रहीणा बुद्धा जगत्य् उत्तमहेतुभूताः

vigatodbhavā dainyamadaprahīṇā buddhā jagaty uttamahetubhūtāḥ

नाकारणं शङ्खमृणालगौरं स्मितम् उपदर्शयन्ति जिना जितारयः ॥ ६ ॥

nākāraṇaṃ śaṅkhamṛṇālagauraṃ smitam upadarśayanti jinā jitārayaḥ

६

तत्कालं स्वयम् अधिगम्य वीर बुद्ध्या श्रोतॄणां श्रमण जिनेन्द्र काङ्क्षितानाम्

tatkālaṃ svayam adhigamya vīra buddhyā śrotṝṇāṃ śramaṇa jinendra kāṅkṣitānām

धीराभिर् मुनिवृष वाग्भिर् उत्तमाभिरुत्पन्नं व्यपनय संशयं शुभाभिः ॥ ७ ॥

dhīrābhir munivṛṣa vāgbhir uttamābhirutpannaṃ vyapanaya saṃśayaṃ śubhābhiḥ

७

नाकस्माल्लवणजलाद्रिराजधैर्याः संबुद्धाः स्मितम् उपदर्शयन्ति नाथाः

nākasmāllavaṇajalādrirājadhairyāḥ saṃbuddhāḥ smitam upadarśayanti nāthāḥ

यस्यार्थे स्मितम् उपदर्शयन्ति धीरास्तं श्रोतुं समभिलषन्ति ते जनौघाः ॥ ८ ॥

yasyārthe smitam upadarśayanti dhīrāstaṃ śrotuṃ samabhilaṣanti te janaughāḥ

८

भगवान् आह एवम् एतद् आनन्द एवम् एतत्

bhagavān āha evam etad ānanda evam etat

नाहेत्वप्रत्ययम् आनन्द तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति

nāhetvapratyayam ānanda tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāviṣkurvanti

पश्यस्य् आनन्द अनेन दारकेण प्रसादजातेन तथागतस्य पद्मं क्षिप्तम्

paśyasy ānanda anena dārakeṇa prasādajātena tathāgatasya padmaṃ kṣiptam

एवं भदन्त

evaṃ bhadanta

एष आनन्द दारको ऽनेन कुशलमूलेन चित्तोत्पादेन देयधर्मपरित्यागेन च पञ्चदश कल्पान् विनिपातं न गमिष्यति

eṣa ānanda dārako 'nena kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca pañcadaśa kalpān vinipātaṃ na gamiṣyati

दिव्यमानुषसुखम् अनुभूय पद्मोत्तरो नाम प्रत्येकबुद्धो भविष्यति

divyamānuṣasukham anubhūya padmottaro nāma pratyekabuddho bhaviṣyati

अयम् अस्य देयधर्मो यो ममान्तिके चित्तप्रसादः

ayam asya deyadharmo yo mamāntike cittaprasādaḥ

तस्मात् तर्हि भिक्षव एवं शिक्षितव्यम् यद् बुद्धप्रत्येकबुद्धश्रावकेषु कारान् करिष्यामः

tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam yad buddhapratyekabuddhaśrāvakeṣu kārān kariṣyāmaḥ

इत्य् एवं वो भिक्षवः शिक्षितव्यम् ॥ ९ ॥

ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam

९

इदम् अवोचद् भगवान्

idam avocad bhagavān

आत्तमनसस् ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन् ॥ १० ॥

āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan

१०

Add to my notesमेरे नोट्स में जोड़ें
Report a problemसमस्या बताएँ

Open in the reading appपठन ऐप में खोलेंContentsविषय-सूचीBack to the Libraryग्रन्थालय पर लौटें