Skip to contentसामग्री पर जाएँ
संस्कृत विद्याSanskrit Vidya

हितोपदेश १

Hitopadeśa, chapter 1 (Hitop, 0)Hitopadeśa, अध्याय 1 (Hitop, 0)

सिद्धिः साध्ये सताम् अस्तु प्रसादात् तस्य धूर्जटेः

siddhiḥ sādhye satām astu prasādāt tasya dhūrjaṭeḥ

जाह्नवीफेनलेखेव यन्मूर्ध्नि शशिनः कला ॥ १ ॥

jāhnavīphenalekheva yanmūrdhni śaśinaḥ kalā

१

अनार्षFor reference only. Not recommended as a model for Sanskrit as Deva Bhāṣā.केवल सन्दर्भ हेतु। देववाणी संस्कृत के आदर्श के रूप में इसकी अनुशंसा नहीं है।

श्रुतो हितोपदेशो ऽयं पाटवं संस्कृतोक्तिषु

śruto hitopadeśo 'yaṃ pāṭavaṃ saṃskṛtoktiṣu

वाचां सर्वत्र वैचित्र्यं नीतिविद्यां ददाति च ॥ २ ॥

vācāṃ sarvatra vaicitryaṃ nītividyāṃ dadāti ca

२

अजरामरवत् प्राज्ञो विद्यामर्थं च चिन्तयेत्

ajarāmaravat prājño vidyāmarthaṃ ca cintayet

गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥ ३ ॥

gṛhīta iva keśeṣu mṛtyunā dharmamācaret

३

सर्वद्रव्येषु विद्यैव द्रव्यम् आहुर् अनुत्तमम्

sarvadravyeṣu vidyaiva dravyam āhur anuttamam

अहार्यत्वाद् अनर्घत्वाद् अक्षयत्वाच् च सर्वदा ॥ ४ ॥

ahāryatvād anarghatvād akṣayatvāc ca sarvadā

४

संयोजयति विद्यैव नीचगापि नरं सरित्

saṃyojayati vidyaiva nīcagāpi naraṃ sarit

समुद्रम् इव दुर्धर्षं नृपं भाग्यम् अतः परम् ॥ ५ ॥

samudram iva durdharṣaṃ nṛpaṃ bhāgyam ataḥ param

५

विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम्

vidyā dadāti vinayaṃ vinayād yāti pātratām

पात्रत्वात् धनम् आप्नोति धनाद् धर्मं ततः सुखम् ॥ ६ ॥

pātratvāt dhanam āpnoti dhanād dharmaṃ tataḥ sukham

६

विद्या शस्त्रं च शास्त्रं च द्वे विद्ये प्रतिपत्तये

vidyā śastraṃ ca śāstraṃ ca dve vidye pratipattaye

आद्या हास्याय वृद्धत्वे द्वितीयाद्रियते सदा ॥ ७ ॥

ādyā hāsyāya vṛddhatve dvitīyādriyate sadā

७

यन् नवे भाजने लग्नः संस्कारो नान्यथा भवेत्

yan nave bhājane lagnaḥ saṃskāro nānyathā bhavet

कथाछलेन बालानां नीतिस् तद् इह कथ्यते ॥ ८ ॥

kathāchalena bālānāṃ nītis tad iha kathyate

८

मित्रलाभः सुहृद्भेदो विग्रहः संधिर् एव च

mitralābhaḥ suhṛdbhedo vigrahaḥ saṃdhir eva ca

पञ्चतन्त्रात् तथान्यस्माद् ग्रन्थाद् आकृष्य लिख्यते ॥ ९ ॥

pañcatantrāt tathānyasmād granthād ākṛṣya likhyate

९

अथ कथामुखम्

atha kathāmukham

अस्ति भागीरथीतीरे पाटलिपुत्रनामधेयं नगरम्

asti bhāgīrathītīre pāṭaliputranāmadheyaṃ nagaram

तत्र सर्वस्वामिगुणोपेतः सुदर्शनो नाम नरपतिर् आसीत्

tatra sarvasvāmiguṇopetaḥ sudarśano nāma narapatir āsīt

स भूपतिर् एकदा केनापि पाठ्यमानं श्लोकद्वयं शुश्राव

sa bhūpatir ekadā kenāpi pāṭhyamānaṃ ślokadvayaṃ śuśrāva

अनेकसंशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम्

anekasaṃśayocchedi parokṣārthasya darśakam

सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्य् अन्ध एव सः ॥ १० ॥

sarvasya locanaṃ śāstraṃ yasya nāsty andha eva saḥ

१०

यौवनं धनसम्पत्तिः प्रभुत्वम् अविवेकिता

yauvanaṃ dhanasampattiḥ prabhutvam avivekitā

एकैकम् अप्य् अनर्थाय किम् उ यत्र चतुष्टयम् ॥ ११ ॥

ekaikam apy anarthāya kim u yatra catuṣṭayam

११

इत्य् आकर्ण्यात्मनः पुत्राणाम् अनधिगतशास्त्राणां नित्यम् उन्मार्गगामिनां शास्त्राननुष्ठानेनोद्विग्नमनाः स राजा चिन्तयामास

ity ākarṇyātmanaḥ putrāṇām anadhigataśāstrāṇāṃ nityam unmārgagāmināṃ śāstrānanuṣṭhānenodvignamanāḥ sa rājā cintayāmāsa

को ऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान् न धार्मिकः

ko 'rthaḥ putreṇa jātena yo na vidvān na dhārmikaḥ

काणेन चक्षुषा किं वा चक्षुः पीडैव केवलम् ॥ १२ ॥

kāṇena cakṣuṣā kiṃ vā cakṣuḥ pīḍaiva kevalam

१२

अजातमृतमूर्खाणां वरम् आद्यौ न चान्तिमः

ajātamṛtamūrkhāṇāṃ varam ādyau na cāntimaḥ

सकृद् दुःखकराव् आद्याव् अन्तिमस् तु पदे पदे ॥ १३ ॥

sakṛd duḥkhakarāv ādyāv antimas tu pade pade

१३

किं च

kiṃ ca

वरं गर्भस्रावो वरम् अपि च नैवाभिगमनं वरं जातः प्रेतो वरम् अपि च कन्यावजनिता

varaṃ garbhasrāvo varam api ca naivābhigamanaṃ varaṃ jātaḥ preto varam api ca kanyāvajanitā

वरं वन्ध्या भार्या वरम् अपि च गर्भेषु वसतिर् न वाविद्वान् रूपद्रविणगुणयुक्तो ऽपि तनयः ॥ १४ ॥

varaṃ vandhyā bhāryā varam api ca garbheṣu vasatir na vāvidvān rūpadraviṇaguṇayukto 'pi tanayaḥ

१४

स जातो येन जातेन याति वंशः समुन्नतिम्

sa jāto yena jātena yāti vaṃśaḥ samunnatim

परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते ॥ १५ ॥

parivartini saṃsāre mṛtaḥ ko vā na jāyate

१५

अन्यच् च

anyac ca

गुणिगणगणनारम्भे न पतति कठिनी ससम्भ्रमाद् यस्य

guṇigaṇagaṇanārambhe na patati kaṭhinī sasambhramād yasya

तेनाम्बा यदि सुतिनी वद वन्ध्या कीदृशी भवति ॥ १६ ॥

tenāmbā yadi sutinī vada vandhyā kīdṛśī bhavati

१६

अपि च

api ca

दाने तपसि शौर्ये च यस्य न प्रथितं मनः

dāne tapasi śaurye ca yasya na prathitaṃ manaḥ

विद्यायाम् अर्थलाभे च मातुर् उच्चार एव सः ॥ १७ ॥

vidyāyām arthalābhe ca mātur uccāra eva saḥ

१७

अपरं च

aparaṃ ca

वरम् एको गुणी पुत्रो न च मूर्खशतैर् अपि

varam eko guṇī putro na ca mūrkhaśatair api

एकश् चन्द्रमास् तमो हन्ति न च तारागणैर् अपि ॥ १८ ॥

ekaś candramās tamo hanti na ca tārāgaṇair api

१८

पुण्यतीर्थे कृतं येन तपः क्वाप्य् अतिदुष्करम्

puṇyatīrthe kṛtaṃ yena tapaḥ kvāpy atiduṣkaram

तस्य पुत्रो भवेद् वश्यः समृद्धो धार्मिकः सुधीः ॥ १९ ॥

tasya putro bhaved vaśyaḥ samṛddho dhārmikaḥ sudhīḥ

१९

तथा चोक्तम्

tathā coktam

अर्थागमो नित्यम् अरोगिता च प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च

arthāgamo nityam arogitā ca priyā ca bhāryā priyavādinī ca

वश्यश् च पुत्रो ऽर्थकरी च विद्या षड् जीवलोकस्य सुखानि राजन् ॥ २० ॥

vaśyaś ca putro 'rthakarī ca vidyā ṣaḍ jīvalokasya sukhāni rājan

२०

को धन्यो बहुभिः पुत्रैः कुशूलापूरणाढकैः

ko dhanyo bahubhiḥ putraiḥ kuśūlāpūraṇāḍhakaiḥ

वरम् एकः कुलालम्बी यत्र विश्रूयते पिता ॥ २१ ॥

varam ekaḥ kulālambī yatra viśrūyate pitā

२१

ऋणकर्ता पिता शत्रुर् माता च व्यभिचारिणी

ṛṇakartā pitā śatrur mātā ca vyabhicāriṇī

भार्या रूपवती शत्रुः पुत्रः शत्रुर् अपण्डितः ॥ २२ ॥

bhāryā rūpavatī śatruḥ putraḥ śatrur apaṇḍitaḥ

२२

यस्य कस्य प्रसूतो ऽपि गुणवान् पूज्यते नरः

yasya kasya prasūto 'pi guṇavān pūjyate naraḥ

धनुर्वंशविशुद्धो ऽपि निर्गुणः किं करिष्यति ॥ २३ ॥

dhanurvaṃśaviśuddho 'pi nirguṇaḥ kiṃ kariṣyati

२३

हा हा पुत्रक नाधीतं गतास्व् एतासु रात्रिषु

hā hā putraka nādhītaṃ gatāsv etāsu rātriṣu

तेन त्वं विदुषां मध्ये पङ्के गौर् इव सीदसि ॥ २४ ॥

tena tvaṃ viduṣāṃ madhye paṅke gaur iva sīdasi

२४

तत् कथम् इदानीम् एते मम पुत्रा गुणवन्तः क्रियन्ताम् यतः

tat katham idānīm ete mama putrā guṇavantaḥ kriyantām yataḥ

आहारनिद्राभयमैथुनानि सामान्यम् एतत् पशुभिर् नराणाम्

āhāranidrābhayamaithunāni sāmānyam etat paśubhir narāṇām

ज्ञानं नराणाम् अधिको विशेषो ज्ञानेन हीनाः पशुभिः समानाः ॥ २५ ॥

jñānaṃ narāṇām adhiko viśeṣo jñānena hīnāḥ paśubhiḥ samānāḥ

२५

यतः

yataḥ

धर्मार्थकाममोक्षाणां यस्यैको ऽपि न विद्यते

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yasyaiko 'pi na vidyate

अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ २६ ॥

ajāgalastanasyeva tasya janma nirarthakam

२६

यच् चोच्यते

yac cocyate

आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनम् एव च

āyuḥ karma ca vittaṃ ca vidyā nidhanam eva ca

पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः ॥ २७ ॥

pañcaitāni hi sṛjyante garbhasthasyaiva dehinaḥ

२७

किं च

kiṃ ca

अवश्यं भाविनो भावा भवन्ति महताम् अपि

avaśyaṃ bhāvino bhāvā bhavanti mahatām api

नग्नत्वं नीलकण्ठस्य महाहिशयनं हरेः ॥ २८ ॥

nagnatvaṃ nīlakaṇṭhasya mahāhiśayanaṃ hareḥ

२८

अन्यच् च

anyac ca

यद् अभावि न तद् भावि भावि चेन् न तद् अन्यथा

yad abhāvi na tad bhāvi bhāvi cen na tad anyathā

इति चिन्ताविषघ्नो ऽयम् अगदः किं न पीयते ॥ २९ ॥

iti cintāviṣaghno 'yam agadaḥ kiṃ na pīyate

२९

एतत् कार्याक्षमाणां केषांचिद् आलस्यवचनम्

etat kāryākṣamāṇāṃ keṣāṃcid ālasyavacanam

पुरुषकारौत्कार्ष्यम् आह

puruṣakārautkārṣyam āha

यथा ह्य् एकेन चक्रेण न रथस्य गतिर् भवेत्

yathā hy ekena cakreṇa na rathasya gatir bhavet

तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ॥ ३० ॥

tathā puruṣakāreṇa vinā daivaṃ na sidhyati

३०

तथा च

tathā ca

पूर्वजन्मकृतं कर्म तद् दैवम् इति कथ्यते

pūrvajanmakṛtaṃ karma tad daivam iti kathyate

तस्मात् पुरुषकारेण यत्नं कुर्याद् अतन्द्रितः ॥ ३१ ॥

tasmāt puruṣakāreṇa yatnaṃ kuryād atandritaḥ

३१

न दैवम् अपि संचिन्त्य त्यजेद् उद्योगम् आत्मनः

na daivam api saṃcintya tyajed udyogam ātmanaḥ

अनुद्योगेन तैलानि तिलेभ्यो नाप्तुम् अर्हति ॥ ३२ ॥

anudyogena tailāni tilebhyo nāptum arhati

३२

अन्यच् च

anyac ca

उद्योगिनं पुरुषसिंहम् उपैति लक्ष्मीर् दैवेन देयम् इति कापुरुषा वदन्ति

udyoginaṃ puruṣasiṃham upaiti lakṣmīr daivena deyam iti kāpuruṣā vadanti

दैवं निहत्य कुरु पौरुषम् आत्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति को ऽत्र दोषः ॥ ३३ ॥

daivaṃ nihatya kuru pauruṣam ātmaśaktyā yatne kṛte yadi na sidhyati ko 'tra doṣaḥ

३३

यथा मृत्पिण्डतः कर्ता कुरुते यद् यद् इच्छति

yathā mṛtpiṇḍataḥ kartā kurute yad yad icchati

एवम् आत्मकृतं कर्म मानवः प्रतिपद्यते ॥ ३४ ॥

evam ātmakṛtaṃ karma mānavaḥ pratipadyate

३४

काकतालीयवत् प्राप्तं दृष्ट्वापि निधिम् अग्रतः

kākatālīyavat prāptaṃ dṛṣṭvāpi nidhim agrataḥ

न स्वयं दैवम् आदत्ते पुरुषार्थम् अपेक्षते ॥ ३५ ॥

na svayaṃ daivam ādatte puruṣārtham apekṣate

३५

उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः

udyamena hi sidhyanti kāryāṇi na manorathaiḥ

नहि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः ॥ ३६ ॥

nahi suptasya siṃhasya praviśanti mukhe mṛgāḥ

३६

तथा चोक्तम्

tathā coktam

माता शत्रुः पिता वैरी येन बालो न पाठितः

mātā śatruḥ pitā vairī yena bālo na pāṭhitaḥ

न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा ॥ ३७ ॥

na śobhate sabhāmadhye haṃsamadhye bako yathā

३७

रूपयौवनसम्पन्ना विशालकुलसम्भवाः

rūpayauvanasampannā viśālakulasambhavāḥ

विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः ॥ ३८ ॥

vidyāhīnā na śobhante nirgandhā iva kiṃśukāḥ

३८

अपरच् च

aparac ca

पुस्तकेषु च नाधीतं नाधीतं गुरुसंनिधौ

pustakeṣu ca nādhītaṃ nādhītaṃ gurusaṃnidhau

न शोभते सभामध्ये जारगर्भ इव स्त्रियाः ॥ ३९ ॥

na śobhate sabhāmadhye jāragarbha iva striyāḥ

३९

एतच् चिन्तयित्वा राजा पण्डितसभां कारितवान्

etac cintayitvā rājā paṇḍitasabhāṃ kāritavān

राजोवाच भो भोः पण्डिताः श्रूयतां मम वचनम्

rājovāca bho bhoḥ paṇḍitāḥ śrūyatāṃ mama vacanam

अस्ति कश्चिद् एवम्भूतो विद्वान् यो मम पुत्राणां नित्यम् उन्मार्गगामिनाम् अनधिगतशास्त्राणाम् इदानीं नीतिशास्त्रोपदेशेन पुनर् जन्म कारयितुं समर्थः यतः

asti kaścid evambhūto vidvān yo mama putrāṇāṃ nityam unmārgagāminām anadhigataśāstrāṇām idānīṃ nītiśāstropadeśena punar janma kārayituṃ samarthaḥ yataḥ

काचः काञ्चनसंसर्गाद् धत्ते मारकतीर् द्युतीः

kācaḥ kāñcanasaṃsargād dhatte mārakatīr dyutīḥ

तथा सत्संनिधानेन मूर्खो याति प्रवीणताम् ॥ ४० ॥

tathā satsaṃnidhānena mūrkho yāti pravīṇatām

४०

उक्तं च

uktaṃ ca

हीयते हि मतिस् तात हीनैः सह समागमात्

hīyate hi matis tāta hīnaiḥ saha samāgamāt

समैश् च समताम् एति विशिष्टैश् च विशिष्टताम् ॥ ४१ ॥

samaiś ca samatām eti viśiṣṭaiś ca viśiṣṭatām

४१

अत्रान्तरे विष्णुशर्मनामा महापण्डितः सकलनीतिशास्त्रतत्त्वज्ञो बृहस्पतिर् इवाब्रवीद्देव महाकुलसम्भूता एते राजपुत्राः

atrāntare viṣṇuśarmanāmā mahāpaṇḍitaḥ sakalanītiśāstratattvajño bṛhaspatir ivābravīddeva mahākulasambhūtā ete rājaputrāḥ

तत् मया नीतिं ग्राहयितुं शक्यन्ते

tat mayā nītiṃ grāhayituṃ śakyante

यतः

yataḥ

नाद्रव्ये निहिता काचित् क्रिया फलवती भवेत्

nādravye nihitā kācit kriyā phalavatī bhavet

न व्यापारशतेनापि शुकवत् पाठ्यते बकः ॥ ४२ ॥

na vyāpāraśatenāpi śukavat pāṭhyate bakaḥ

४२

अन्यच् च

anyac ca

अस्मिंस् तु निर्गुणं गोत्रे नापत्यम् उपजायते

asmiṃs tu nirguṇaṃ gotre nāpatyam upajāyate

आकरे पद्यरागानां जन्म काचमणेः कुतः ॥ ४३ ॥

ākare padyarāgānāṃ janma kācamaṇeḥ kutaḥ

४३

अतो ऽहं षण्मासाभ्यन्तरे भवत्पुत्रान् नीतिशास्त्राभिज्ञान् करिष्यामि

ato 'haṃ ṣaṇmāsābhyantare bhavatputrān nītiśāstrābhijñān kariṣyāmi

राजा सविनयं पुनर् उवाच

rājā savinayaṃ punar uvāca

कीटो ऽपि सुमनःसङ्गाद् आरोहति सतां शिरः

kīṭo 'pi sumanaḥsaṅgād ārohati satāṃ śiraḥ

अश्मापि याति देवत्वं महद्भिः सुप्रतिष्ठितः ॥ ४४ ॥

aśmāpi yāti devatvaṃ mahadbhiḥ supratiṣṭhitaḥ

४४

अन्यच् च

anyac ca

यथोदयगिरेर् द्रव्यं संनिकर्षेण दीप्यते

yathodayagirer dravyaṃ saṃnikarṣeṇa dīpyate

तथा सत्संनिधानेन हीनवर्णो ऽपि दीप्यते ॥ ४५ ॥

tathā satsaṃnidhānena hīnavarṇo 'pi dīpyate

४५

गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः

guṇā guṇajñeṣu guṇā bhavanti te nirguṇaṃ prāpya bhavanti doṣāḥ

आस्वाद्यतोयाः प्रवहन्ति नद्यः समुद्रम् आसाद्य भवन्त्य् उपेयाः ॥ ४६ ॥

āsvādyatoyāḥ pravahanti nadyaḥ samudram āsādya bhavanty upeyāḥ

४६

तद् एतेषाम् अस्मत्पुत्राणां नीतिशास्त्रोपदेशाय भवन्तः प्रमाणम् इत्य् उक्त्वा तस्य विष्णुशर्मणो बहुमानपुरःसरं पुत्रान् समर्पितवान् ॥ ४७ ॥

tad eteṣām asmatputrāṇāṃ nītiśāstropadeśāya bhavantaḥ pramāṇam ity uktvā tasya viṣṇuśarmaṇo bahumānapuraḥsaraṃ putrān samarpitavān

४७

Add to my notesमेरे नोट्स में जोड़ें
Report a problemसमस्या बताएँ

Open in the reading appपठन ऐप में खोलेंContentsविषय-सूचीBack to the Libraryग्रन्थालय पर लौटें